Wetenschappelijk wangedrag in landen met een laag of middelmatig inkomen

Achtergrond. Ondeugdelijk onderzoek is een wereldwijd verspreid probleem waarvan de omvang goeddeels in het duister ligt. Slechts in enkele landen, de Verenigde Staten (VS), de Scandinavische landen en Duitsland bestaat een coherent programma voor preventie, opsporing, onderzoek en correctie van wetenschappelijk wangedrag. Hoe is het met dit probleem gesteld in landen met een laag of middelmatig inkomen per hoofd van de bevolking, waar dikwijls in aanzienlijke mate wordt geïnvesteerd in onderzoek? Enkele gezondheidswetenschappers trachten de omvang ervan te inventariseren.1

Definitie. Wetenschappelijk wangedrag kent vele vormen van fraude, zoals verzinsels, vervalsing en plagiaat, maar ook subtielere dubieuze onderzoekspraktijken vallen eronder, zoals het meer dan één maal publiceren van delen van een onderzoek, het onvermeld laten van belangenverstrengelingen, weglaten van onwelgevallige uitkomsten, het opvoeren van auteurs die weinig of niets hebben bijgedragen en zo meer. Een in Europa gehanteerde definitie vat het in kort bestek samen: ’al dan niet opzettelijk gedrag dat in strijd is met een goede ethische en wetenschappelijke standaard’.

Methode. Onderzoekers verrichtten een analyse van de publicaties met merendeels casuïstiek, die een onderzoek in de elektronische zoekmachine PubMed had opgeleverd en van de gevallen van misleiding, die hen via hun netwerk ter ore waren gekomen. Daarnaast stuurden zij een vragenlijst aan de directies van elf medische onderzoeksinstellingen in een aantal ontwikkelingslanden. Daarin vroegen zij of er in het desbetreffende land of instituut een formeel meldings- en bestrijdingsprogramma van wetenschappelijk wangedrag bestond. Voorts vroegen zij naar meer casuïstiek.

Resultaat. Uit onderzoek over wangedrag voornamelijk afkomstig uit de VS komt naar voren dat 2% van de wetenschappers zelf zegt gegevens te hebben vervalst en dat een derde dubieuze onderzoekspraktijken toegeeft. Op de vraag of ze weet hebben over wangedrag van anderen is dat respectievelijk 14% over gegevensvervalsing en 75% over dubieuze praktijken.
Schaarse literatuurgegevens over landen met een laag of middelmatig inkomen geven een vergelijkbaar beeld. Zo verschilt het percentage wegens fraude teruggetrokken artikelen wereldwijd niet zo veel, namelijk minder dan 1%. Uit de enquête komt wel naar voren dat China het enige land is met een ’Office of Scientific Research Integrity Construction’ dat vermeend wangedrag onderzoekt.
In het artikel worden ter illustratie enkele zeer geruchtmakende gevallen van wangedrag uit landen met een laag of middelmatig inkomen genoemd, waarbij het van belang is onderscheid te maken tussen ’autochtone’ fraude en ’geïmporteerd’ wangedrag.*
Zuid-Afrika. Een frauduleus autochtoon onderzoek heeft ertoe geleid dat tussen 1992 en 1999 talloze vrouwen wereldwijd ten onrechte werden behandeld met ablatieve chemotherapie en beenmergtransplantatie wegens gevorderde borstkanker.
India. Tussen 1989 en 1993 kon een autochtone onderzoeker enkele dozijnen publicaties over interventieonderzoeken plaatsen in prestigieuze bladen. Het heeft tot 2005 geduurd voor hij werd ontmaskerd. Hij bleek geen arbeidsplaats te hebben en collega’s waren niet in staat de twijfels die over zijn werk bestonden, weg te nemen.
China. Uit een gerandomiseerd onderzoek over chemo-embolisatie met bestraling bij grote levertumoren bleek bij lokale revisie van alle onderzoeksgegevens dat een onjuiste conclusie was getrokken. Het artikel werd in 2009 door het Journal of the American Medical Association teruggenomen.
Guatemala. Onderzoekers uit de VS infecteerden in het kader van een onderzoek, dat door het ’National Institute of Health’ werd betaald, tussen 1946 en 1948 zonder toestemming of informatie 1.500 personen met Treponema pallidum (de veroorzaker van syfilis) en andere verwekkers van seksueel overdraagbare aandoeningen. In 2011 heeft de president van de VS aan zijn collega van Guatemala excuses aangeboden voor het geïmporteerde wangedrag.
Nigeria. Het gebruik van een placeboarm in een onderzoek naar verticale transmissie van HIV op een moment dat de werkzaamheid van zidovudine al bekend was, werd in 1997 aan de kaak gesteld door Marcia Angell, destijds hoofdredacteur van het New England Journal of Medicine. Een farmaceutisch bedrijf betaalde in 2007 schadevergoeding wegens een niet-ethisch toelaatbare proef met een nieuw antibioticum bij kinderen met meningitis, terwijl het effectieve ceftriaxon voorhanden was.

Conclusie onderzoekers. De alom aanwezige dreiging van wetenschappelijk wangedrag dient allereerst uit de taboesfeer te worden gehaald en als zodanig te worden erkend. Programma’s ter bestrijding van wetenschappelijk wangedrag dienen methodieken te bevatten voor de preventie ervan, naast regels over meldingsprocedures (ombudsman, bescherming van klokkenluiders) en correctieve maatregelen. De leiding van onderzoeksinstituten moet zo nodig een beroep kunnen doen op een neutrale hogere overheidsinstantie.

Plaatsbepaling

Instellingen denken dat fraude bij hen niet voorkomt, maar de werkelijkheid blijkt regelmatig anders. De integriteit van wetenschappers wordt bedreigd door motieven die te maken hebben met competitiedrang, publicatiedruk, publicatiedrift, carrièreperspectief en geldelijk gewin. Preventie begint met screening van de mentaliteit en integriteit van alle medewerkers, maar regelgeving en een onafhankelijk controlesysteem zijn onmisbaar. Ook in Nederland is daarin nog een hele weg te gaan. Naar aanleiding van onderzoeksfraude door Stapel heeft in 2012 de commissie Schuyt in opdracht van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) een rapport uitgebracht over het zorgvuldig omgaan met onderzoeksgegevens.2 Enkele aanbevelingen waren het streven naar meer onderlinge waakzaamheid en sociale controle, het afleggen van een ambtseed door onderzoekers en het toegankelijk maken van onderzoeksgegevens.

* Een tussenpositie neemt het recent opgerakelde schandaal in over de proeven die West-Duitse farmaceutische bedrijven deden met Oost-Duitse burgers tussen 1983 en 1989. Het betrof een afspraak met de toenmalige autoriteiten van de Duitse Democratische Republiek (DDR ofwel Oost-Duitsland) die ten bate van de staatskas ’vrijwillige’ burgers leverden, die van niets wisten. (Der Spiegel, 11 mei 2013, geciteerd in NRC-Handelsblad van 13 mei 2013).



1. Ana J, et al. Research misconduct in low- and middle-income countries. PLoS Med 2013; 10: e1001315.
2. Zorgvuldig en integer omgaan met wetenschappelijke onderzoeksgegevens [document op het internet]. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Via: https://www.knaw.nl/nl/actueel/publicaties/zorgvuldig-en-integer-omgaan-met-wetenschappelijke-onderzoeksgegevens.

Auteurs

  • dr A.J.F.A. Kerst