In het kort Artikel

Vaccins bij COVID-19: vectorvaccins


Vectorvaccins zijn gemaakt met een relatief nieuwe technologie die onder andere berust op genetische technieken. Na vaststelling van de genoomsequentie van een nieuw virus blijkt met deze methode snel een effectief vaccin te kunnen worden geproduceerd. Vanwege de heersende pandemie hebben inmiddels twee vectorvaccins een voorwaardelijke handelsvergunning van het EMA gekregen, het COVID-19-vaccin van AstraZeneca (nieuwe merknaam Vaxzevria®), en het COVID-19-vaccin van Janssen. Er zijn meerdere andere vectorvaccins, zoals het Russische en het Chinese vaccin. Deze vaccins zijn echter nog niet door het EMA geregistreerd. 

  • De relatief korte tijd die nodig is voor het ontwikkelen en produceren van een vectorvaccin, bijvoorbeeld als een mutatie is opgetreden, is een voordeel bij een uitbraak en pandemie. 
  • Uit klinisch onderzoek blijkt dat vectorvaccins effectief zijn in het verlagen van het aantal covidinfecties. De bijwerkingen lijken mild. 
  • Voordelen van vectorvaccins zijn gebruiksgemak, de bewaartemperatuur (koelkast) en de eenmalige toediening van sommige vectorvaccins.
  • Veel vragen zijn nog (gedeeltelijk) onbeantwoord, zoals de vergelijkbaarheid van de effectiviteit van de verschillende vaccins, de effectiviteit bij ouderen, de bijwerkingen op lange termijn, besmettelijkheid na toediening, duur van de bescherming, effectiviteit na eenmalige toediening, uitwisselbaarheid van de vaccins, de toepasbaarheid bij specifieke doelgroepen en bij mutaties van het virus.
Dit artikel speelt zo veel mogelijk in op de actualiteit rondom de vectorvaccins bij COVID-19 en is tot vlak voor verschijnen bijgewerkt. Onderzoeken en berichten die na 7 april 2021 zijn gepubliceerd konden echter niet meer worden meegenomen.

Vanwege de covidpandemie was het noodzakelijk snel nieuwe vaccins te ontwikkelen en inmiddels zijn er door het Europees Medicijn Agentschap (EMA) al een aantal vaccins geregistreerd. De eerste vaccins die werden goedgekeurd waren de mRNA-vaccins. Deze zijn in een eerder artikel in het Ge-Bu besproken.1 Inmiddels hebben ook twee vectorvaccins een voorwaardelijke handelsvergunning gekregen: het COVID-19-vaccin van AstraZeneca (Vaxzevria®, ChAdOx1-S-vaccin) en het COVID-19-vaccin van Janssen (Ad26.COV2-S-vaccin). Een aantal andere vectorvaccins zijn nog niet geregistreerd in Europa. Dat zijn het Sputnik-vaccin (Gam-COVID-vaccin) en het CanSino-vaccin (AD5-nCOV).2

Voor de ontwikkeling van vectorvaccins worden, net als bij mRNA-vaccins, genetische technieken ingezet die gebruik maken van de informatie van het genoom van het virus. In deze vaccins wordt een aangepaste versie van een ongevaarlijk virus (vector) gebruikt om informatie over te brengen. De techniek voor ontwikkeling van vectorvaccins is sneller dan die voor klassieke vaccins, maar minder snel dan die voor de ontwikkeling van mRNA-vaccins omdat er immers nog een kweekstap voor de vectors noodzakelijk is.3 In dit artikel worden alleen de fase 3-onderzoeken die een peerreview hebben ondergaan uitgebreid besproken. De overige onderzoeken naar vectorvaccins worden slechts kort besproken.


In de gemodificeerde versie van een ongevaarlijk virus, de vector, is informatie (DNA) voor de productie van antigeeneiwit van het te bestrijden virus ingebracht. De vector gaat lichaamscellen binnen en zet de ribosomen in de cel aan tot het maken van een stukje antigeeneiwit. Het immuunsysteem komt vervolgens in actie tegen het antigeeneiwit.

Adenovirus als vector

Als vector wordt veelal gebruikgemaakt van het adenovirus. Een voordeel van het adenovirus is dat het bij mensen doorgaans slechts milde ziekteverschijnselen veroorzaakt, waaronder luchtweginfecties. Daarnaast is het genoom van het adenovirus compact en er is gemakkelijk vreemd DNA in te brengen. Bovendien kan de mogelijkheid tot deling eenvoudig worden weggenomen, zodat het zich na vaccinatie niet vermenigvuldigt en zo een infectie veroorzaakt. Het adenovirus kan in culturen van zoogdiercellen worden geproduceerd en de opbrengst is hoog, tegen lage kosten.3

Welk adenovirus?

Omdat menselijke adenovirussen veel voorkomen, kan het zijn dat er bij de potentiële vaccinontvangers al immuniteit tegen het adenovirus bestaat. Daarom wordt meestal een type adenovirus toegepast dat minder vaak bij de mens voorkomt, of dat alleen bij een ander species voorkomt. Het COVID-19-vaccin van AstraZeneca gebruikt bijvoorbeeld een adenovirus dat bij chimpansees voorkomt (ChAdOx1). Het vaccin van Janssen gebruikt een humaan adenovirus dat minder vaak voorkomt en dat ook wordt gebruikt in het bestaande geregistreerde vectorvaccin (Ad26) tegen Ebola. Het Sputnik-vaccin gebruikt een combinatie van een weinig bij de mens voorkomend adenovirus (het eerste vaccin, Ad26) en een vaker bij de mens voorkomend adenovirus (het tweede boostervaccin, Ad5). Het CanSino-vaccin gebruikt een type adenovirus dat veel bij de mens voorkomt (Ad5).


Effectiviteit COVID-19-vaccin AstraZeneca

De resultaten laten een goede effectiviteit zien na twee standaarddoses van het vaccin.4,5 Uit een exploratieve analyse bleek dat een langere interval van meer dan 12 weken tussen twee standaarddoses een hoge effectiviteit geeft en dat een enkele dosis effectief is in de eerste 90 dagen na vaccinatie.5 In een subgroepanalyse werd een hogere effectiviteit gevonden bij deelnemers met een lage dosis gevolgd door een standaarddosis in plaats van twee standaarddoses. Deze bevindingen lijken er op te wijzen dat niet alleen de hoogte maar ook het dosisinterval van invloed kan zijn op de effectiviteit.6,7 De effectiviteit van het vaccin tegen de zogenaamde Zuid-Afrikaanse variant (B.1.351 variant) is zeer beperkt.8

Effectiviteit na twee standaarddoses

Het COVID-19-vaccin van AstraZeneca is onderzocht in vier gerandomiseerde onderzoeken, waarvan onlangs kort na elkaar een interim-analyse en een eindanalyse zijn gepubliceerd.4,5 De bepaling van de effectiviteit is gebaseerd op de analyse van gepoolde gegevens van vier gerandomiseerde klinische onderzoeken bij volwassenen vanaf 18 jaar oud. Een fase 1/2-studie en een fase 2/3-studie (COV001 en COV002) vonden beide plaats in het Verenigd Koninkrijk. Een fase 3-studie (COV003) vond plaats in Brazilië en een fase 1/2 studie (COV005) in Zuid-Afrika. De eerste drie onderzoeken werden enkelblind uitgevoerd, de Zuid-Afrikaanse studie was dubbelblind. De deelnemers in de vaccingroep kregen via een intramusculaire injectie tweemaal het covidvaccin toegediend. De deelnemers aan de controlegroep kregen tweemaal of een meningococcenvaccin of een fysiologisch zoutoplossing intramusculair toegediend. Het primaire eindpunt was effectiviteit tegen infectie met SARS-CoV-2 vanaf 14 dagen na de tweede dosis. Besmetting werd vastgesteld aan de hand van covidsymptomen en werd bevestigd met een nucleïnezuur-amplificatietest in het laboratorium. Er waren 84 (1,0%) gevallen van infectie met SARS-CoV-2 in de vaccingroep (n = 8.597) en 248 (2,9%) gevallen in de placebogroep (n = 8.581). De effectiviteit van het vaccin was 66,7% (95% betrouwbaarheidsinterval (BI) 57,4 tot 74,0%).4,5

Effectiviteit na een lage en een standaarddosis

Een subgroep van de deelnemers in het Verenigd Koninkrijk kreeg door een technisch probleem als eerste slechts een halve dosis. In deze subgroep met een halve en vervolgens een normale dosis werd een hogere effectiviteit gevonden in vergelijking met de deelnemers die twee normale doses ontvingen, namelijk 90,0% (95%BI 67,4 tot 97,0%). Drie van de 1.367 deelnemers van de vaccingroep in vergelijking met 30 van de 1.374 deelnemers van de placebogroep.4 

Exploratieve analyses COVID-19-vaccin AstraZeneca

Mede op verzoek van de registratieautoriteiten zijn met de uitkomsten van de bestaande onderzoeken subanalyses gedaan naar de effectiviteit van toediening van één standaarddosis van het vaccin en naar de invloed van de lengte van interval tussen twee standaarddoses. De studies waren niet opgezet voor deze onderzoeken en de analyses zijn dus exploratief.

De effectiviteit na één enkele standaarddosis was 22 tot 90 dagen na toedienen 76,0% (95%BI 59,5 tot 85,9%).5 Bij de deelnemers die twee standaarddoses kregen was de effectiviteit bij de 2.649 deelnemers met meer dan 12 weken tussen de doses groter dan bij de 7.746 deelnemers met een interval van 6 weken of korter. In de groep met het verlengde interval werd een effectiviteit gevonden van 81,3% (60,3 tot 91,2) ten opzichte van 55,1% in de groep met het gebruikelijke interval (33,0 tot 69,9%).5

Werkzaamheid tegen de B.1.351 Variant (Zuid-Afrika)

De werkzaamheid van het vaccin tegen de B.1.351 (501Y.V2) variant van het virus is eveneens onderzocht. Deze variant wordt ook wel de Zuid-Afrikaanse variant genoemd omdat deze voor het eerst is geïdentificeerd in Zuid-Afrika. 23 van de 717 deelnemers in de placebogroep en 19 van 750 deelnemers in de vaccingroep kregen COVID-19. De effectiviteit was 21,9% (95%BI -49,9 tot 59,8). Van de 42 deelnemers met COVID-19 werden 39 gevallen veroorzaakt door de B.1.351 variant. De vaccineffectiviteit tegen de variant was dus 10,4% (-76,8 tot 54,8).8

Bijwerkingen COVID-19-vaccin AstraZeneca

De veiligheid van het COVID-19-vaccin van AstraZeneca is gebaseerd op een interim-analyse van gepoolde gegevens van vier klinische onderzoeken, die zijn uitgevoerd in het Verenigd Koninkrijk, Brazilië en Zuid-Afrika.9,4,5 Op het moment van analyse waren 23.745 deelnemers van 18 jaar en ouder gerandomiseerd en zij kregen of het vaccin of placebo. Van deze deelnemers kregen 12.021 tenminste één dosis van het vaccin en 8.266 deelnemers kregen twee doses. De mediane follow-up was 62 dagen na de tweede dosis. De meest frequent voorkomende bijwerkingen waren pijn op de injectieplaats (63,7%), hoofdpijn (52,6%), vermoeidheid (53,1%), spierpijn (44%), malaise (44,2%), verhoging (33,6%) en koorts (> 38°C) (7,9%), koude rillingen (31,9%), artralgie (26,4%) en misselijkheid (21,9%). Het overgrote gedeelte van de bijwerkingen was mild tot matig ernstig en verdween gewoonlijk binnen enkele dagen na vaccinatie.

Trombose en trombocytopenie

Per 25 maart 2021 is er een aanvullende waarschuwing opgenomen in de productinformatie van het AstraZeneca-vaccin: “Mensen die gevaccineerd zijn met het coronavaccin van AstraZeneca (COVID-19 Vaccin AstraZeneca) hebben mogelijk een zeer klein risico op stolselvorming (trombose) in combinatie met een verlaagd aantal bloedplaatjes (trombocytopenie).”10

Beperkingen van het onderzoek naar bijwerkingen

Door het relatief beperkte aantal deelnemers in de studies, en de beperkte tijdspanne, is er noodzakelijkerwijs een praktische grens aan het signaleren van niet veel voorkomende bijwerkingen en bijwerkingen die pas op langere termijn optreden. De ervaring met eerdere vaccins, hoewel geen vectorvaccins, leert dat er weinig aanwijzingen zijn dat bijwerkingen op lange termijn op zullen treden.11 Het AstraZeneca-vaccin is door de autoriteiten onderworpen aan zogenaamde ‘aanvullende monitoring’. Het idee is dat daardoor snel nieuwe veiligheidsinformatie kan worden vastgesteld. Beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg wordt daarom uitdrukkelijk verzocht alle vermoedelijke bijwerkingen te melden via het nationale meldsysteem van het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, via www.lareb.nl

Effectiviteit COVID-19-vaccin Janssen

Het onderzoek naar het COVID-19-vaccin van Janssen is nog niet gepubliceerd in een peerreviewed tijdschrift. Voorlopige publicaties laten zien dat de effectiviteit van het vaccin, bepaald in een dubbelblind placebogecontroleerd fase 3-onderzoek, 66,9% is (95%BI 59,0 tot 73,4%). Het gecombineerde eindpunt van dit onderzoek was een in het laboratorium bevestigde SARS-CoV-2-infectie, 28 dagen na vaccinatie of een bevestigde infectie met symptomen van matige of ernstige COVID-19.12,13

Bijwerkingen COVID-19-vaccin Janssen

De veiligheid van het COVID-19-vaccin van Janssen is geëvalueerd in een nog lopende fase 3-studie (COV3001). In totaal werden 21.895 volwassenen van 18 jaar en ouder gevaccineerd. De mediane leeftijd was 52 jaar (range 18 tot 100 jaar). De veiligheidsanalyse is uitgevoerd in een mediane periode van twee maanden na de vaccinatie.12 De meest frequent voorkomende bijwerkingen waren pijn op de injectieplaats (48,6%), hoofdpijn (38,9%), vermoeidheid (38,2%), spierpijn (33,2%), koorts (> 38°C) (9%) en misselijkheid (14,2%). Het overgrote deel van de bijwerkingen trad op 1 tot 2 dagen na vaccinatie, was mild tot matig ernstig en van korte duur (1 tot 2 dagen). Het vaccin is door de autoriteiten onderworpen aan zogenaamde ‘aanvullende monitoring’. Beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg wordt daarom uitdrukkelijk verzocht alle vermoedelijke bijwerkingen te melden via het nationale meldsysteem van het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, via www.lareb.nl.

Effectiviteit COVID-19-vaccin Sputnik-V

Onlangs zijn de resultaten van een groot gerandomiseerd dubbelblind fase 3-onderzoek naar het Sputnik-V-vaccin gepubliceerd.14 Het onderzoek omvatte ongeveer 21.000 deelnemers verdeeld over een vaccingroep en een placebogroep (3:1). Deelnemers in de vaccingroep kregen een eerste dosis met Ad26 en, na een interval van 21 dagen, een tweede dosis met Ad5. Ongeveer 11% van de deelnemers was ouder dan 60 jaar. De primaire uitkomst was met PCR-laboratoriumonderzoek bevestigde infectie met SARS-CoV-2, 21 dagen na de eerste injectie. De mediane observatietijd was 28 dagen vanaf de eerste injectie. In de vaccingroep werden 16 besmettingen bij de 14.964 deelnemers gezien en in de placebogroep bij 62 van de 4.902 deelnemers. De effectiviteit van het vaccin was 91,6% (95%BI 85,6 tot 95,2%). In de leeftijdscategorie ouder dan 60 jaar (10,8% van de deelnemers) was de effectiviteit 91,8% (67,1 tot 98,3). De meest voorkomende bijwerkingen waren griepachtige verschijnselen, reacties op de injectieplaats, hoofdpijn en vermoeidheid.14

COVID-19-vaccin CanSino

Het CanSino-vaccin is ontwikkeld door het Chinese bedrijf CanSino Biologics in samenwerking met wetenschappers van het Chinese leger. Het CanSino-vaccin is geregistreerd in China en Mexico. Het vaccin bestaat uit één intramusculaire dosis. Het vaccin kan in de koelkast worden bewaard. In een (nog niet gepubliceerd) fase 3-onderzoek is een effectiviteit gevonden van 65,3%.15,16 


Een belangrijke parameter van de covidvaccins is de in fase 3-onderzoek vastgestelde effectiviteit. Het ligt dan ook voor de hand de effectiviteit van de verschillende vaccins te vergelijken. Hoewel er voorstellen zijn gedaan voor gestandaardiseerde eindpunten om de effectiviteit in klinische onderzoeken te kunnen evalueren, worden deze nog niet algemeen toegepast.17 Directe vergelijking van effectiviteit is om meerdere redenen moeilijk. Het probleem zit bijvoorbeeld in verschillen in de opzet van de onderzoeken en de wijze waarop de effectiviteit is bepaald en berekend. Ook de onderzoekspopulatie, het besmettingsniveau, de vatbaarheid en het virus (mutaties) zelf verschillen. De effectiviteit van het vaccin kan daarom bij gebruik in de praktijk anders zijn dan uit onderzoek blijkt. De effectiviteitscijfers uit onderzoek zijn slechts een momentopname en een indicatie van de werkzaamheid.


Veel zaken zijn nog niet of niet volledig onderzocht voor alle vectorvaccins. Er zijn daarom nog openstaande vragen, zoals:
  • de werkzaamheid bij ouderen ouder dan 55 jaar, deze is slechts beperkt onderzocht
  • de verschillen in effectiviteit van de verschillende vaccins onderling
  • de mate waarin de transmissie vermindert
  • de duur van de bescherming na vaccinatie
  • de risico’s en effectiviteit bij specifieke doelgroepen die niet in de onderzoeken zijn geïncludeerd zoals zwangeren, jongeren tot 18 jaar, of immuungecompromitteerden
  • de onderlinge verwisselbaarheid met andere covidvaccins bij voltooiing van de vaccinatiekuur en met name bij vaccins die op een ander principe berusten, zoals de mRNA-vaccins
  • de effectiviteit van het vaccin na eenmalige toediening i.p.v. de volledige toediening van twee keer bij vectorvaccins die tweemaal worden toegediend
  • de mate waarin een tweede dosis kan worden uitgesteld
  • de effectiviteit tegen mutaties van het virus.
Door de fabrikanten wordt verder onderzoek verricht en bovendien komen steeds meer resultaten beschikbaar van observationeel onderzoek uit de praktijk. Aanwijzingen hoe om te gaan met openstaande vragen zijn te vinden op de website van het EMA.18

COVID-19-vaccin AstraZeneca 

Het COVID-19-vaccin van AstraZeneca is 29 januari 2021 geregistreerd door het EMA ‘voor actieve immunisatie van personen van 18 jaar en ouder voor de preventie van COVID-19 veroorzaakt door SARS-CoV-2’. De nieuwe merknaam is Vaxzevria suspensie voor injectie COVID-19-vaccin. Een flacon van 4 of 5 ml bevat 8 of 10 doses van 0,5 ml. Een dosis bevat chimpansee adenovirus dat codeert voor het spike glycoprotein (ChAdOx1-S)* van SARS-CoV-2 en heeft tenminste 2,5 × 108 besmettelijke eenheden (Inf.U). Na toediening wordt het S-glycoproteïne van SARS-CoV-2 gevormd. Dit eiwit stimuleert de vorming van neutraliserende antilichamen en de cellulaire immuunrespons, en dit draagt bij aan de bescherming tegen COVID-19.

Na aanprikken is het vaccin chemisch en fysisch stabiel gedurende 48 uur in de koelkast of 6 uur bij ten hoogste 30 °C. Het ongeopende vaccin is 6 maanden houdbaar bij 2 °C tot 8 °C. Het vaccin wordt intramusculair toegediend als een kuur van 2 doses (van elk 0,5 ml). Geadviseerd wordt de tweede dosis tussen 4 en 12 weken (28 tot 84 dagen) na de eerste dosis toe te dienen.9

COVID-19-vaccin Janssen

Het Janssen-vaccin is per 12 maart 2021 geregistreerd door het EMA ‘voor actieve immunisatie van personen van 18 jaar en ouder voor de preventie van COVID-19 veroorzaakt door SARS-CoV-2’. Het vaccin is een steriele suspensie voor injectie. Een flacon bevat 5 doses van 0,5 ml. Een dosis bevat adenovirus type 26 dat codeert voor het spike glycoproteine van SARS-CoV-2 (Ad26.COV2-S), niet minder dan 8,92 log10 infectious units (Inf.U). 

Na toediening wordt het S-glycoproteïne van SARS-CoV-2 gevormd. Dit eiwit stimuleert de vorming van neutraliserende antilichamen en de cellulaire immuunrespons, en dit draagt bij aan de bescherming tegen COVID-19. Het vaccin is 2 jaar houdbaar bij -25 tot -15 °C. Buiten de vriezer kan het vaccin ongeopend 3 maanden worden bewaard bij 2 tot 8 °C. Na aanprikken is het vaccin houdbaar gedurende 6 uur in de koelkast bij 2 tot 8 °C of 3 uur bij ten hoogste 25 °C. Het vaccin wordt intramusculair toegediend als eenmalige dosis (van 0,5 ml).12

Kenmerken COVID-19-vaccin Sputnik-V 

Het Sputnik-V-vaccin is in augustus 2020 geregistreerd in Rusland. In februari 2021 is het vaccin met noodprocedures geregistreerd in 21 landen. Het vaccin ondergaat momenteel een rolling review door het EMA. Het vaccin bestaat uit twee doses. De eerste dosis heeft een zeldzaam humaan adenovirus als vector (AD26) en de tweede dosis een veel voorkomend humaan adenovirus als vector (AD5). Het vaccin wordt intramusculair toegediend en er wordt een tijdsinterval van 3 weken geadviseerd. Het vaccin wordt bij -18 °C bewaard.19,20


Maat effectiviteit van vaccins

De effectiviteit van een vaccin kan worden berekend op grond van de verminderde kans die gevaccineerden hebben op het krijgen van een infectie:

absoluut risico ongevaccineerden - absoluut risico gevaccineerden
______________________________________________________ x 100%
                absoluut risico ongevaccineerden  

Hulpstoffen

Tabel 1. Hulpstoffen in het COVID-19-vaccin AstraZeneca en COVID-19-vaccin Janssen

Naam vaccin

Naam hulpstof

Bijzonderheden

COVID-19-vaccin AstraZeneca (Vaxzevria®)

polysorbaat 80 (E 433)

niet-ionogene emulgator

 

 

ethanol

 

oplosmiddel

 

 

sucrose

 

suiker om isotoon te maken

 

 

L-histidine, L-histidine hydrochloride, magnesiumchloride, natriumchloride, natriumedetaat

 

zouten, (als pH-buffer en om de injectie isotoon te maken)

 

water voor injectie

 

COVID-19-vaccin Janssen

2-hydroxypropyl-β-cyclodextrine

verhoogt de oplosbaarheid

 

ethanol

oplosmiddel

 

polysorbaat 80 (E 433)

emulgator

 

citroenzuur, zoutzuur, natriumchloride, natriumhydroxide, natriumcitraat

zouten, (als pH-buffer en om de injectie isotoon te maken)

 

water voor injecties

 

 

Onderzoeksdetails

COVID-19-vaccin AstraZeneca 4,5
Soort onderzoek: analyse van gepoolde gegevens van vier gerandomiseerde klinische onderzoeken. Een fase 1/2 studie (COV001) 2/3-studie (COV002) beide in het Verenigd Koninkrijk, een fase 3-studie (COV003) in Brazilië en een fase 1/2 studie (COV005) in Zuid-Afrika. De eerste drie onderzoeken werden enkelblind uitgevoerd, de Zuid-Afrikaanse studie was dubbelblind
Financiering: door diverse bronnen en AstraZeneca
Insluitingscriteria: leeftijd 18 jaar en ouder
Analyse van resultaten: in de intention-to-treatgroep voor effectiviteit, veiligheid in alle gerandomiseerde deelnemers die ten minste 1 dosis hadden ontvangen
Primaire uitkomstmaat: de effectiviteit van het COVID-19-vaccin ten aanzien van het voorkomen van een vastgestelde SARS-CoV-2-infectie tenminste 15 dagen na de tweede dosis. De mediane follow-up was 2 maanden. Deelnemers werden positief voor COVID-19 beschouwd met tenminste één symptoom en een positieve PCR-test
Onderzoeksduur: de duur van de studie is 2 jaar
Randomisatie: blokrandomisatie gestratificeerd voor studie site en groep
Aantal deelnemers: in de gepoolde analyse waren 8.597 evalueerbare deelnemers in de vaccingroep en 8.581 in de placebogroep 
Patiëntkenmerken: de deelnemersaantallen waren 741 (C0V001), 8.207 (C0V002), 6.753 (C0V003), 1.477 (C0V005). Percentage deelnemers in de leeftijdsgroep 56-69 jaar was 10,6% en in de leeftijdsgroep > 70 jaar 5,6%
Trialregistratienummers: NCT04324606, NCT04400838, NCT04444674, ISRCTN89951424
Sputnik-V-vaccin 14
Soort onderzoek: gerandomiseerd dubbelblind placebogecontroleerd fase 3-onderzoek in 25 klinieken in Moskou, Rusland
Financiering: Moscow City Health Department, Russian Direct Investment Fund, SberBank en RUSAL
Insluitingscriteria: leeftijd 18 jaar en ouder
Analyse van resultaten: per-protocolanalyse voor effectiviteit, analyse van de deelnemers die ten minste 1 dosis hadden ontvangen voor bepaling van de veiligheid
Primaire uitkomstmaat: de effectiviteit van het covidvaccin ten aanzien van het voorkomen van een vastgestelde SARS-CoV-2-infectie 25 dagen na de eerste dosis. Deelnemers werden positief voor COVID-19 beschouwd met een positieve PCR-test
Onderzoeksduur: de duur van de studie is 2 jaar. De mediane follow-up was 48 dagen (IQR 39-58) na de eerste dosis
Randomisatie: interactive web response system
Aantal deelnemers: in de analyse waren 14.964 evalueerbare deelnemers in de vaccingroep en 4.902 in de placebogroep 
Patiëntkenmerken: gemiddelde leeftijd 45,3 jaar, 38,7% vrouw. 23,5% deelnemers in de leeftijdsgroep 51-60 jaar, 10,8% in de leeftijdsgroep > 60 jaar
Trialregistratienummers: NCT04530396

  1. Stolk LM mRNA-vaccins bij COVID-19. Gebu. 2021;55(2):13-16
  2. European Medicines Agency. Via: https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/treatments-vaccines-covid-19-medicines-under-evaluation#covid-19-vaccines-section. Geraadpleegd op 15-02-2021
  3. Rauch S, Jasny E, Schmidt KE, Petsch B. New Vaccine Technologies to Combat Outbreak Situations. Front Immunol. 2018 Sep 19;9:1963. doi: 10.3389/fimmu.2018.01963.
  4. Voysey M, Clemens SAC, Madhi SA, Weckx LY, Folegatti PM, Aley PK, et al. Oxford COVID Vaccine Trial Group. Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK. Lancet. 2021 Jan 9;397(10269):99-111. doi: 10.1016/S0140-6736(20)32661-1. Epub 2020 Dec 8. Erratum in: Lancet. 2021 Jan 9;397(10269):98.
  5. Voysey M, Costa Clemens SA, Madhi SA, Weckx LY, Folegatti PM, Aley PK, et al. Oxford COVID Vaccine Trial Group. Single-dose administration and the influence of the timing of the booster dose on immunogenicity and efficacy of ChAdOx1 nCoV-19 (AZD1222) vaccine: a pooled analysis of four randomised trials. Lancet. 2021 Mar 6;397(10277):881-891. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00432-3. Erratum in: Lancet. 2021 Mar 6;397(10277):880. 
  6. Wise J. Covid-19: New data on Oxford AstraZeneca vaccine backs 12 week dosing interval. BMJ. 2021 Feb 3;372:n326. doi: 10.1136/bmj.n326.
  7. Hung IFN, Poland GA. Single-dose Oxford-AstraZeneca COVID-19 vaccine followed by a 12-week booster. Lancet. 2021 Mar 6;397(10277):854-855. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00528-6.
  8. Madhi SA, Baillie V, Cutland CL, Voysey M, Koen AL, Fairlie L, et al. NGS-SA Group Wits–VIDA COVID Group. Efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 Covid-19 Vaccine against the B.1.351 Variant. N Engl J Med. 2021 Mar 16:NEJMoa2102214. doi: 10.1056/NEJMoa2102214.
  9. European Medicines Agency. Productinformatie COVID-19-vaccin AstraZeneca. Via: https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/covid-19-vaccine-astrazeneca-product-information-approved-chmp-29-january-2021-pending-endorsement_en.pdf. Geraadpleegd op 09-02-2021
  10. College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. Aanvullende waarschuwing in productinformatie COVID-19 Vaccin AstraZeneca. Nieuwsbericht 25-03-2021. Via: https://www.cbg-meb.nl/actueel/nieuws/2021/03/25/aanvullende-waarschuwing-in-productinformatie-covid-19-vaccin-astrazeneca. Geraadpleegd op 07-04-2021
  11. Stolk LM. Bijwerkingen van vaccins signaleren. Gebu. 2021;55(1):5-7
  12. European Medicines Agency. Productinformatie COVID-19-vaccin Janssen.  Via: https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/covid-19-vaccine-janssen-epar-product-information_nl.pdf.Geraadpleegd op 20-03-2021
  13. A Study of Ad26.COV2.S for the Prevention of SARS-CoV-2-Mediated COVID-19 in Adult Participants (ENSEMBLE). Via: https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722. Geraadpleegd op 20-02-2021
  14. Logunov DY, Dolzhikova IV, Shcheblyakov DV, Tukhvatulin AI, Zubkova OV, Dzharullaeva AS, et al. Gam-COVID-Vac Vaccine Trial Group. Safety and efficacy of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine: an interim analysis of a randomised controlled phase 3 trial in Russia. Lancet. 2021 Feb 20;397(10275):671-681. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00234-8. Erratum in: Lancet. 2021 Feb 20;397(10275):670.
  15. Coronavirus Vaccine Tracker. https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html. Geraadpleegd op 03-03-2021
  16. Zhu FC, Guan XH, Li YH, Huang JY, Jiang T, Hou LH, et al. Immunogenicity and safety of a recombinant adenovirus type-5-vectored COVID-19 vaccine in healthy adults aged 18 years or older: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 2 trial. Lancet. 2020 Aug 15;396(10249):479-488. doi: 10.1016/S0140-6736(20)31605-6.
  17. Mehrotra DV, Janes HE, Fleming TR, Annunziato PW, Neuzil KM, Carpp LN, et al. Clinical Endpoints for Evaluating Efficacy in COVID-19 Vaccine Trials. Ann Intern Med. 2021 Feb;174(2):221-228. doi: 10.7326/M20-6169.
  18. European Medicines Agency. COVID-19 vaccines: key facts. Via: https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/covid-19-vaccines-key-facts. Geraadpleegd op 13-02-2021
  19. European Medicines Agency. Rolling review Sputnik-v-covid-19-vaccine. Sputnik. https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-starts-rolling-review-sputnik-v-covid-19-vaccine. Geraadpleegd op 20-03-2021
  20. Jones I, Roy P. Sputnik V COVID-19 vaccine candidate appears safe and effective. Lancet. 2021 Feb 20;397(10275):642-643. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00191-4.

Auteurs

  • dr Leo M.L. Stolk, ziekenhuispotheker n.p., klinisch farmacoloog n.p.