Quetiapine en myocardaandoeningen

Ons Franse zusterblad La Revue Prescrire heeft een overzicht gemaakt van diverse meldingen van hartspier- ofwel myocardaandoeningen bij het gebruik van het atypische antipsychoticum quetiapine  (merkloos, Seroquel®).1

Myocarditis en cardiomyopathie. In 2011 heeft de Nieuw-Zeelandse registratieautoriteit negen gevallen beschreven van myocarditis of cardiomyopathie bij patiënten die quetiapine gebruikten.2 Een causaal verband met het gebruik van quetiapine werd in vijf gevallen waarschijnlijk geacht. In twee gevallen was het gebruik van clozapine (merkloos, Leponex®) een andere mogelijke oorzaak.
In januari 2013 bevatte het publiekelijk toegankelijk deel van het Britse farmacovigilantiebestand in totaal 11 meldingen: vier gevallen van cardiomyopathie, drie van congestieve cardiomyopathie en vier van myocarditis die werden toegeschreven aan quetiapine en waarvan er één fataal was.3

Dyspneu en hartfalen. In de afgelopen tien jaar zijn diverse casuïstische mededelingen verschenen over hartspieraandoeningen toegeschreven aan quetiapine.4-7 Het betrof drie mannen en twee vrouwen tussen 18 en 35 jaar. Allen hadden klachten van dyspneu en aan één geval gingen influenza-achtige klachten vooraf. Er volgden klachten en symptomen van hartfalen, zoals oedeem, tachycardie en galopritme, die soms vergezeld gingen van andere uitingen, zoals hemoptoë en pijn in de borst. Bij één patiënt werden eosinofilie, trombocytopenie, leukopenie en verhoogde waarden van de serumcreatinekinaseconcentratie gevonden.4 Andere onderzoeken toonden linkerventrikeldilatatie met verminderde ejectiefractie in vier gevallen en elevatie van het ST-segment in één geval. Na het staken van het gebruik van quetiapine overleden twee patiënten terwijl de andere drie klinisch verbeterden. Toen de eerste symptomen zich voordeden, hadden de patiënten gedurende vier maanden tot vier jaar quetiapine gebruikt in dagelijkse doseringen uiteenlopend van 600 mg tot 1.000 mg. De in de Europese productinformatie van quetiapine aanbevolen dagelijkse dosering ligt tussen 150 en 800 mg.8 De ’Defined Daily Dose’ (DDD) bedraagt 400 mg.

Verwant aan clozapine en olanzapine. Quetiapine is chemisch verwant aan clozapine en olanzapine (merkloos, Zyprexa®).1 2 5 7 Deze middelen hebben een benzapinestructuur.2 9 Van clozapine is sinds begin 2000 bekend dat het myocarditis en cardiomyopathie kan veroorzaken (Gebu 2003; 37: 107).10 Ook van olanzapine zijn hierover casuïstische mededelingen verschenen.11 In februari 2013 bevatte het publiekelijk toegankelijke deel van het Europese farmacovigilantiebestand 42 meldingen van cardiomyopathie die werden toegeschreven aan olanzapine, waarvan er vijf fataal waren, en 17 meldingen van myocarditis waarvan er vier fataal waren.12

Plaatsbepaling

Het geringe aantal meldingen van myocarditis en cardiomyopathie bij patiënten die quetiapine gebruikten, is toch zorgelijk, aangezien ze mogelijk een fatale afloop kunnen hebben. Quetiapine wordt bij diverse aandoeningen off label toegepast, zoals schizofrenie bij adolescenten, manische episoden bij bipolaire stoornis bij adolescenten, gedragsstoornissen en agressie bij adolescenten, delirium in de palliatieve fase en ook bij ernstige slaapstoornissen.13 14 Bij off-labelvoorschrijven is het van belang dat de arts in ruime mate aandacht besteed aan het verkrijgen van ’informed consent’ en de overwegingen uitgebreid vastlegt in het patiëntendossier.
Als een patiënt tijdens het gebruik van quetiapine dyspneu of symptomen van hartfalen ontwikkelt, dan rechtvaardigt het potentiële fatale karakter van de bijwerkingen het staken van het gebruik van het middel en het laten verrichten van echocardiografisch onderzoek.
Bij het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb zijn geen meldingen bekend van hartspieraandoeningen toegeschreven aan quetiapine. Het middel is chemisch verwant aan clozapine en olanzapine en daarvan zijn wel meldingen over cardiomyopathie (clozapine 10 maal, olanzapine 5 maal) en myocarditis (clozapine 6 maal) gedaan.15


1. Anoniem. Quétiapine et atteintes du muscle cardiaque. Rev Prescrire 2013; 33: 350.
2. Minutes of the 14th Medicines Adverse Reactions Committee Meeting - 8 September 2011 [document op het internet]. New Zealand Medicines and Medical Devices Safety Authority (Medsafe). Via: http://www.medsafe.govt.nz/profs/adverse/Minutes147.htm#3.2.6.
3. Drug analysis print. Drug name: quetiapine [document op het internet]. Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA). Via: http://www.mhra.gov.uk/Safetyinformation/Howwemonitorthesafetyofproducts/Medicines/%20TheYellowCardScheme/YellowCarddata/Druganalysisprints/index.htm.
4. Roesch-Ely D, et al. Myocarditis with quetiapine. Am J Psychiatry 2002; 159: 1607-1608.
5. Bush A, et al. Fatal cardiomyopathy due to quetiapine. N Z Med J 2008; 121: U2909.
6. Nymark TB, et al. A young man with acute dilated cardiomyopathy associated with methylphenidate. Vasc Health Risk Man 2008; 4: 477-479.
7. Coffey S, et al. Quetiapine-associated cardiomyopathy. N Z Med J 2011; 124: 105-107.
8. Productinformatie quetiapine (Seroquel®), via: http://www.ema.europa.eu, human medicines, EPAR’s.
9. Martindale. The complete drug reference. London: The Pharmaceutical Press, 2009.
10. Anoniem. Myocardite due à la clozapine. Rev Prescrire 2001; 21: 123.
11. Anoniem. Cardiomyopathie et olanzapine. Rev Prescrire 2002; 22: 356.
12. Suspected adverse drug reaction reports for substances. Olanzapine, via: www.adrreports.eu.
13. Informatorium Medicamentorum. Den Haag: WINAp/KNMP, 2013.
14. Kinderformularium [internet]. Nederlands Kenniscentrum voor Farmacotherapie bij Kinderen (NKFK). Via: www.kinderformularium.nl.
15. Bijwerkingendatabank [internet]. Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. Via: www.lareb.nl/databank.

Auteurs

  • dr D. Bijl