In het kort Lees artikel

Netwerk meta-analyse van geneesmiddelen


Uit de literatuur blijkt dat netwerk meta-analyses steeds meer worden toegepast. In tegenstelling tot bij meta-analyses is het in een netwerk meta-analyse mogelijk meer dan twee geneesmiddelen met dezelfde indicatie te vergelijken zelfs als deze geneesmiddelen nooit direct met elkaar zijn vergeleken. Ook kan met een netwerk meta-analyse een rangorde van de geneesmiddelen op volgorde van effect worden bepaald. De uitvoering van een netwerk meta-analyse vereist echter specifieke methodologische kennis en het inschatten van de waarde van de resultaten is vaak lastiger dan bij meta-analyses. Soms is inschatten zelfs helemaal niet mogelijk omdat de statistische testen ter controle van de kwaliteit te beperkt zijn of doordat de onderzoekers onvoldoende informatie geven over de exacte uitvoering van de netwerk meta-analyse en de exacte controle van de resultaten.

CME-toets 
Bij dit artikel horen geaccrediteerde toetsvragen (i.s.m. NTvG CME).
Maak toets


  • Een voordeel van een netwerk meta-analyse is de mogelijkheid om meer dan twee geneesmiddelen te vergelijken, zelfs als deze geneesmiddelen niet direct met elkaar zijn vergeleken.
  • Een tweede voordeel is de mogelijkheid om een rangorde in effectiviteit te bepalen. 
  • De uitvoering van netwerk meta-analyse is arbeidsintensief en vereist specifieke expertise op het gebied van de methodologie. 
  • Voorzichtigheid is geboden bij de interpretatie van de resultaten van netwerk meta-analyses. Vaststellen van de kwaliteit van de meestal omvangrijke artikelen is gecompliceerd voor de lezer en niet altijd mogelijk.
  • Netwerk meta-analyses moeten voldoende informatie bevatten over de uitvoering en statistische controles, zoals controle van de consistentie, van factoren die de uitkomst kunnen beïnvloeden (effect modifiers) en bias van de ingesloten onderzoeken. 

Netwerk meta-analyse is een relatief nieuwe techniek om meerdere geneesmiddelenonderzoeken gezamenlijk te kunnen beoordelen. Het breidt de principes van de gewone meta-analyse uit, en maakt het mogelijk onderzoek naar meerdere geneesmiddelen in één analyse te evalueren, ook wanneer deze geneesmiddelen nooit direct met elkaar zijn vergeleken. In een standaard meta-analyse worden over het algemeen twee geneesmiddelen of één geneesmiddel met placebo direct vergeleken. Door meerdere gerandomiseerde onderzoeken te combineren in een meta-analyse, wordt geprobeerd de nauwkeurigheid van de vergelijking te vergroten. Het onderwerp meta-analyse is eerder uitgebreid besproken in Ge-Bu1 en elders in een tutorial.2

Combinatie van direct én indirect bewijs

Een netwerk meta-analyse kan in tegenstelling tot een meta-analyse zowel direct als indirect bewijs combineren. Een voorbeeld: in verschillende gerandomiseerde onderzoeken zijn geneesmiddel B en C vergeleken met geneesmiddel A. Er zijn echter geen onderzoeksgegevens van een directe vergelijking tussen geneesmiddel B en C. Uit de directe vergelijkingen tussen A en B en A en C, kan indirect bewijs worden verkregen over de vergelijking van B met C (figuur 1). Dit is een zogenaamde ‘lus van bewijs’ (‘loop of evidence’). Het onderliggende idee is eenvoudig, zoals is te zien in het volgende voorbeeld over de lengte van drie kinderen: Klaas is 10 cm langer dan Els en Piet is 20 cm langer dan Els. Piet is dus 10 cm langer dan Klaas, ervan uitgaande dat er steeds juist is gemeten. 

Het kan ook zo zijn dat er wèl een directe vergelijking is tussen B en C. Meenemen van het indirecte bewijs tussen B en C in de berekening kan dan toch zinvol zijn, omdat daarmee de totale nauwkeurigheid kan worden versterkt. De combinatie van direct en indirect bewijs wordt gemengd bewijs (‘mixed evidence’) genoemd. De precisiewinst van indirecte vergelijkingen is lager dan die van directe vergelijkingen, waardoor de betrouwbaarheid van de resultaten afneemt (grotere betrouwbaarheidsintervallen). Vier gerandomiseerde onderzoeken met indirecte vergelijkingen geven evenveel precisiewinst als één RCT met een directe vergelijking.3,4

Vergelijking van vier geneesmiddelen

Ook is een indirecte vergelijking mogelijk wanneer twee geneesmiddelen B en C (figuur 2) niet met hetzelfde geneesmiddel zijn vergeleken, maar ieder met een ander geneesmiddel, bijvoorbeeld B met A en C met D. Omdat in dit geval A en D ook direct met elkaar zijn vergeleken is er een indirecte vergelijking van B en C mogelijk via A en D. Uitgewerkt in het voorbeeld van de lengte van kinderen: Klaas is 10 cm langer dan Els en Els is 10 cm langer dan Kees. Dus Klaas is 20 cm langer dan Kees. Als Piet 30 cm langer is dan Kees, dan is Piet dus 10 cm groter dan Klaas. De berekening loopt dus nu via Els en Kees.


 

De precisie neemt verder af wanneer er meer schakels in het netwerk zijn opgenomen. In het geval van een indirecte vergelijking via twee andere geneesmiddelen zijn voor een vergelijkbare precisie van één directe vergelijking negen indirecte vergelijkingen nodig.4 Dergelijke schakels worden dan ook wel zwakke schakels (‘weak links’) genoemd.

Het is belangrijk dat het te onderzoeken geneesmiddel in ieder geval één keer direct is verbonden met het netwerk. Alleen dan kan een geneesmiddel in een netwerk meta-analyse worden opgenomen in de berekeningen.

Vergelijking van meerdere geneesmiddelen

Een netwerk kan uit een groot aantal geneesmiddelen bestaan. Het is meestal een mengvorm van vergelijkingen. Geneesmiddelen worden direct met elkaar vergeleken en soms zijn er van twee geneesmiddelen meerdere gerandomiseerde onderzoeken beschikbaar. Geneesmiddelen worden daarnaast indirect vergeleken. Het komt ook vaak voor dat veel van de geneesmiddelen direct zijn vergeleken met placebo. In Figuur 3 is bijvoorbeeld de geometrie van een klein netwerk van vier geneesmiddelen en placebo weergegeven. In dit voorbeeld zijn alle geneesmiddelen en placebo direct met elkaar vergeleken behalve geneesmiddelen C en E. Voor de vergelijking van C met E komt het bewijs dus van een indirecte vergelijking. De grootte van de bollen is een maat voor het totaal aantal onderzochte patiënten en de dikte van de verbindingslijnen is een maat voor het aantal vergelijkende onderzoeken. Het zal duidelijk zijn dat wanneer in een netwerk veel bewijs is gebaseerd op indirecte vergelijkingen, het bewijs zwakker is. Het is belangrijk de geometrie van een netwerk te kennen om een indruk te kunnen krijgen van de kwaliteit van de berekeningen.

Meestal zijn netwerk meta-analyses veel uitgebreider dan het hier afgebeelde voorbeeld. In de paragraaf ’Voorbeeld van een gepubliceerde netwerk meta-analyse’, wordt, ter illustratie, wat dieper ingegaan op een recente grote netwerk meta-analyse.


In de gezondheidszorg worden beslissingen over geneesmiddelen idealiter genomen op basis van evidence-based medicine. Er wordt uitgegaan van gerandomiseerde studies, waarin gewoonlijk een geneesmiddel met een vergelijkbaar middel of met placebo wordt vergeleken. Wanneer meerdere gerandomiseerde onderzoeken beschikbaar zijn, kunnen de resultaten van deze onderzoeken worden gecombineerd in een meta-analyse om de nauwkeurigheid van het verkregen bewijs te vergroten. Vaak is er echter behoefte om meerdere, soms tot wel 10 of meer geneesmiddelen met elkaar te vergelijken. Dit is vooral het geval wanneer voor één toepassing veel verschillende geneesmiddelen beschikbaar zijn, zoals bij de behandeling van hoge bloeddruk.

Meer vergelijkingsparen nodig 

Het aantal paarsgewijze directe vergelijkingen dat nodig is om voldoende gegevens bij elkaar te krijgen om een beslissing te kunnen nemen, loopt dan snel op. Zo zijn voor de vergelijking van 3 geneesmiddelen 3 vergelijkingsparen nodig, voor 5 geneesmiddelen 10, en voor 10 geneesmiddelen 45 vergelijkingsparen. Voor lang niet alle geneesmiddelen zijn echter directe paarsgewijze gerandomiseerde onderzoeken beschikbaar. Vanwege de combinatie van direct en indirect bewijs kan een netwerk meta-analyse in dergelijke gevallen een oplossing bieden.5

Een voorbeeld: de auteurs van een richtlijn over de behandeling van glaucoom, trokken op basis van een netwerk meta-analyse over een periode van 20 jaar de conclusie, dat de resulterende richtlijn 7 jaar eerder ontwikkeld had kunnen worden, als op dat moment al een netwerk meta-analyse beschikbaar was geweest.6


Uitgebreide beschrijvingen voor de uitvoering van een netwerk meta-analyse is te vinden in de literatuur.7,8,9,10 Hierna volgt een korte samenvatting.

De onderzoeksvraag

Een eerste stap bij het uitvoeren van een netwerk meta-analyse is het formuleren van een onderzoeksvraag. Uitgegaan wordt van deelnemers, interventies, vergelijkende middelen en uitkomst (ofwel ‘PICO’= ‘participants, intervention, comparators and outcome’). Een onderzoeksvraag over de vergelijking van meerdere geneesmiddelen is geschikt voor een netwerk meta-analyse. 

Literatuuronderzoek

Een tweede stap is literatuuronderzoek om de geschikte gerandomiseerde onderzoeken te vinden. De kwaliteit van de individuele gerandomiseerde onderzoeken kan worden beoordeeld op vergelijkbare wijze als gebruikelijk is bij meta-analyses.1

Welk onderzoek is geschikt?

Tussen de verschillende gerandomiseerde studies mogen geen systematische verschillen zijn. Met andere woorden, er moet transitiviteit, ofwel homogeniteit in de onderzoeksopzet zijn. Dit houdt in dat er geen grote verschillen mogen bestaan in opzet en patiëntkarakteristieken van de onderzochte populatie. Denk aan de verschillende antihypertensiva, wanneer sommige onderzoeken zijn uitgevoerd met patiënten die net een hartinfarct hebben gehad en andere onderzoeken in een populatie zonder comorbiditeit, dan is niet aan de eis van transitiviteit voldaan. Anders geformuleerd, mogelijke ‘effect modifiers’ (http://www.minerva-ebm.be/Results/Glossary/1379) (factoren die de uitkomst kunnen beïnvloeden) moeten gelijk verdeeld zijn in de verschillende onderzoeken. Dit betekent dat in het ideale geval alle deelnemers uit alle gerandomiseerde onderzoeken in aanmerking zouden moeten kunnen komen voor inclusie in alle andere gerandomiseerde onderzoeken. Tijdens het proces van gegevensverzameling en -analyse moet hiermee rekening worden gehouden. Andere voorbeelden van gebrek aan transitiviteit zijn onderzoeken van geneesmiddelen bij verschillende leeftijdsgroepen en met verschillende toedieningswegen of doseringen. In dergelijke gevallen is een kwantitatieve netwerk meta-analyse waarschijnlijk niet zinvol.

Ontwikkelen van een analysemodel

Indien voldaan is aan de eis van transitiviteit, kan het netwerk meta-analysemodel worden ontwikkeld. Dit betekent dat een referentiebehandeling wordt gekozen waarmee alle andere behandelingen worden vergeleken. Een referentiebehandeling kan zijn een placebo, een standaardbehandeling (zonder geneesmiddel of placebo) of het geneesmiddel waarmee de meeste directe vergelijkingen zijn. Voor dergelijke analyses zijn verschillende computerprogramma’s beschikbaar, zoals R, Stata® en Winbugs.9 Deze statistische softwareprogramma’s zijn niet erg gebruikersvriendelijk en voor de uitvoering is expertise op het gebied van statistiek vereist.5

Presentatie van de resultaten

De resultaten kunnen worden gepresenteerd als een matrixtabel (‘league table’) (tabel 1). Een matrixtabel bevat informatie over de relatieve effectiviteit en het 95% betrouwbaarheidsinterval van alle paren van geneesmiddelen. Het resultaat van de direct vergelijkingen (voor zover beschikbaar) staat weergegeven in de rechterbovenhoek. Het resultaat van de vergelijking berekend met de netwerk meta-analyse (dus resultaat van de directe plus de indirecte vergelijkingen) in de linkerbenedenhoek. Dat maakt mogelijk dat de lezers zelf de invloed van de indirecte vergelijkingen kunnen inschatten.

Tabel 1. Voorbeeld matrixtabel van vier geneesmiddelen en placebo (‘league table’)

Geneesmiddel A

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

Geneesmiddel B

RR (95%BI)

RR (95%BI)

NA

RR (95%BI)

RR (95%BI)

Placebo

NA

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

Geneesmiddel C

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

RR (95%BI)

Geneesmiddel D

Rechts boven de lijn geneesmiddelen de RR van de directe vergelijkingen. Links onder de lijn geneesmiddelen de RR van de netwerk meta-analyse. NA = niet aanwezig

In grote netwerk meta-analyses worden de interventies ook wel vergeleken met één referentie, bijvoorbeeld placebo, en wordt gebruik gemaakt van zogenaamde ‘forest plots’ (http://www.minerva-ebm.be/Results/Glossary/1413) die ook in gewone meta-analyses worden toegepast.1 

Consistentie

Ook moet de statische overeenkomst tussen de resultaten uit directe en indirecte vergelijkingen worden onderzocht. Dit heet de consistentie (‘consistency’). Consistentie is de statistische manifestatie van transitiviteit in de uitgangsgegevens. Het is vergelijkbaar met de verschillen in gerandomiseerde onderzoeken bij meta-analyse, die zich statistisch manifesteren in ‘heterogeniteit’.1 Helaas zijn de statistische testen voor berekenen van de inconsistentie niet erg betrouwbaar.9 De testen hebben een lage power en kunnen daarom soms inconsistentie als niet-statistisch significant beoordelen terwijl deze wel van invloed is.11

Bepaling van een rangorde

Een groot voordeel van netwerk meta-analyse is dat er van de geneesmiddelen een rangorde op basis van de primaire uitkomstmaat kan worden aangegeven. De rangorde wordt in een tabel aangegeven als de waarschijnlijkheid dat een geneesmiddel als beste zou eindigen (tabel 2). Een andere manier om de waarschijnlijkheid van de eerste plaats aan te geven, is weergave als de grootte van de ‘oppervlaktes onder de rangordecurve’ (‘surface under the cumulative ranking curve’, ofwel SUCRA). Hoe groter het oppervlakte onder de curve, des te waarschijnlijker is een hoge plaats in de rangorde. De resultaten van de bepaling van de rangorde moeten echter met voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Van groot belang is het om het (vaak overlappende) betrouwbaarheidsinterval van de ranking mee te wegen in de beoordeling.

Tabel 2. Rangorde van geneesmiddelen A, B, C en D aan de hand van de resultaten van de netwerk meta-analyse

Rangorde

Geneesmiddel

 

 

 

Kans in % (gemiddelde + 95%BI)

A

B

C

D

1

42 (20-63)

42(10-71)

15(1-77)

01(0,5-78)

2

46 (23-80)

36 (19-93)

15 (7-48)

02 (1-50)

3

10 (2-45)

17 (12-45)

68 (50-93)

03 (1-12)

4

02 (1-59)

05 (3-56)

02 (1-70)

93 (50-98)

De getallen zijn een maat voor de waarschijnlijkheid van de rangorde. Bijvoorbeeld, de kans voor de eerste plaats is voor geneesmiddel A, B , C en D respectievelijk 42%, 42%, 15% en 1%

Voor de rapportage van een netwerk meta-analyse kan worden gebruikgemaakt van bijvoorbeeld de extensie voor netwerk meta-analyse van PRISMA (‘Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-analyses’).10

De omvang van artikelen inclusief bijlagen over netwerk meta-analyses is over het algemeen groot. Veelal zijn omvangrijke onderdelen opgenomen in aparte appendices van honderden bladzijden.


De kwaliteit van gepubliceerde netwerk meta-analyses is in verscheidene reviews onderzocht en blijkt niet altijd optimaal.3 Een systematische review uit 2013 meldde dat in 61 van de 121 netwerk meta-analyses het risico op bias van de individuele studies niet was onderzocht. Een andere review vond dat in 35 van de 77 netwerk meta-analyses niet was gespecificeerd hoe was omgegaan met de mogelijke effect modifiers. In 36 van de netwerk meta-analyses was de rapportage over de effect modifiers onvoldoende. In beide gevallen is de beoordeling van de transitiviteit dus moeilijker.12 Een andere review meldde ondeugdelijke analyse van de consistentie bij 32% van de studies.13 De conclusie van een review van 456 netwerk meta-analyses gepubliceerd tussen 1997 en 2015 was dat methoden en analytisch proces slecht werden gerapporteerd. In een recente review werd gerapporteerd dat van een groot aantal studies de methodologische kwaliteit niet voldoende was en richtlijnen niet werden gevolgd. Slechts 36,1% volgde de PRISMA-richtlijnen.14

Omdat de kwaliteit van netwerk meta-analyses niet altijd goed is, is een kritische beoordeling met name van de volledigheid van de gegevens van groot belang. Dit is niet eenvoudig, onder meer omdat de artikelen en de bijbehorende appendices over het algemeen zeer omvangrijk kunnen zijn. Daarnaast kan de beoordeling ook bemoeilijkt worden door factoren zoals de beperktheid van de statistische mogelijkheden van controle van de consistentie. Ook komt het voor dat de samenstellers hebben nagelaten voldoende informatie te geven over de precieze uitvoering van de analyse en controles van de netwerk meta-analyse.

Het beoordelen van de kwaliteit van een netwerk meta-analyse is niet eenvoudig. Hieronder volgen in het kort enkele vragen die gesteld kunnen worden om de kwaliteit beter te kunnen inschatten, gebaseerd op de literatuur.15,16,17

Er is hierbij veel overlap met de gewone meta-analyse. Meer informatie is daarom ook te vinden in een in het Ge-Bu gepubliceerd artikel over meta-analyses uit 2012.1

Is er een prospectief protocol?

Net als voor systematische reviews en meta-analyses zou ook een netwerk meta-analyse gebaseerd moeten zijn op een gedetailleerd protocol, dat idealiter van tevoren is opgesteld en gepubliceerd.

Hoe is literatuuronderzoek uitgevoerd?

Was bijvoorbeeld de zoekstrategie van het literatuuronderzoek voldoende doordacht? Is er een diagram van de zoekstrategie? Is de zoekstrategie bijvoorbeeld te breed (sensitief), dan zullen relatief veel artikelen worden gevonden die voor de vraagstelling niet relevant zijn. Omgekeerd kan een te smalle (specifieke) zoekstrategie ertoe leiden dat artikelen worden gemist.

Is er sprake van bias in de primaire studies?

De kwaliteit van de netwerk meta-analyse is afhankelijk van de kwaliteit van de ingesloten studies (‘garbage in, garbage out’). Daarom is het belangrijk om te weten of er belangrijke bias was in de primaire studies. Een goede netwerk meta-analyse bespreekt de eventuele bias die van invloed kan zijn op de eindresultaten.1,2

Hoe ziet het grafische netwerk er uit?

Zoals eerder gemeld is de geometrie van het netwerk van invloed op de resultaten. Hoeveel directe vergelijkingen zijn er bijvoorbeeld en zijn deze vergeleken met een ander geneesmiddel of met placebo? Wat is de verhouding van directe en indirecte vergelijkingen? Zijn het indirecte vergelijkingen via één ander geneesmiddel en/of placebo of via meerdere geneesmiddelen? Zijn er ’zwakke schakels’?

Zijn er meta-analyses van directe onderzoeken?

Is er in het geval van meerdere gerandomiseerde onderzoeken van dezelfde geneesmiddelen een klassieke paarsgewijze meta-analyse uitgevoerd en wat is de heterogeniteit van deze meta-analyse? 

Wat is de transitiviteit?

Zijn de belangrijke methodologische en klinische karakteristieken van alle studies van de netwerk meta-analyse voldoende vergelijkbaar met elkaar? Zijn er verschillende effect modifiers in de verschillende onderzoeken? In hoeverre komen alle deelnemers in de gerandomiseerde onderzoeken in aanmerking voor inclusie in alle andere gerandomiseerde onderzoeken? 

Wat is de consistentie?

Consistentie is de statistische consequentie van transitiviteit. Is de consistentie geëvalueerd met de resultaten van indirecte en directe vergelijking van twee geneesmiddelen?

Hoe is de rapportage?

Wat is de kwaliteit van de rapportage? Is de rapportage bijvoorbeeld volgens PRISMA (‘Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-analyses’, zie Achtergrondinformatie)?


Hieronder wordt ter illustratie een zeer grote netwerk meta-analyse van 32 antipsychotica voor de behandeling van schizofrenie besproken.18 Er bestaat onduidelijkheid over wat het meest geschikte antipsychoticum is en er bestaat geen goede vergelijking van oudere en nieuwere middelen. Het doel van deze netwerk meta-analyse was de antipsychotica te vergelijken en te proberen een rangorde te bepalen aan de hand van de resultaten van gerandomiseerde onderzoeken. Voor de 32 antipsychotica zijn 402 gerandomiseerde onderzoeken in de netwerk meta-analyse opgenomen met in totaal 53.463 deelnemers. In deze onderzoeken werden deze geneesmiddelen met elkaar vergeleken of met placebo. De primaire uitkomst was vermindering van de symptomen van schizofrenie. Het gaat in dit voorbeeld in de eerste plaats om de beoordeling van de technische aspecten van het artikel en niet om beoordeling van antipsychotica. In deze netwerk meta-analyse werden alle beoordelingspunten van de kwaliteit behandeld.  

Het artikel van 13 pagina’s evenals de appendix van 286 pagina’s, die onderdeel is van het artikel, zijn via internet voor iedereen toegankelijk en als pdf’s te downloaden (https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(19)31135-3/fulltext).

Voorbeeld van de beoordeling van de kwaliteit

Hieronder als voorbeeld een aantal beoordelingspunten, die in het artikel worden behandeld.

Beoordelingsvraag

Schizofrenie onderzoek

Is er een prospectief protocol?

De onderzoekers hadden van tevoren een studieprotocol opgesteld en geregistreerd in PROSPERO, een internationale ‘open access’ databank met systematische reviewprotocollen over gezondheidsgerelateerde onderwerpen.19

Hoe is literatuuronderzoek uitgevoerd?

De zoekstrategie werd uitgebreid beschreven in de publicatie.

Is er sprake van bias in de primaire studies?

De studies werden beoordeeld op risico op bias met de Cochrane ‘risk of bias tool’. De details hiervan zijn te vinden in de eerdergenoemde appendix.

Hoe ziet het grafische netwerk er uit?

Er is een grafische afbeelding van het netwerk in het artikel opgenomen (https://els-jbs-prod-cdn.jbs.elsevierhealth.com/cms/attachment/08bf1b72-09dc-4f77-a771-c31a0fea3934/gr1.jpg). Zie ook onder beperkingen.

Wat is de transitiviteit?

De transitiviteit is onderzocht door de verdeling van de potentiële effect modifiers te beoordelen (zoals respons op placebo, jaar van publicatie, studieomvang, ernst van de ziekte bij start studie, gemiddelde leeftijd en verdeling geslachten). De ernst van schizofrenie bij de aanvang van de behandeling bleek te verschillen in de diverse gerandomiseerde onderzoeken. Verder bleek de placeborespons bij de oudere geneesmiddelen lager dan bij de nieuwere antipsychotica. Correctie hiervoor wijzigde de grootte van het effect maar niet de gevonden rangorde.

Wat is de consistentie?

De consistentie is onderzocht met een statistiekprogramma en de methode en de resultaten zijn beschreven in de appendix.

Hoe is de rapportage?

De onderzoekers maakten gebruik van de PRISMA richtlijnen. De resultaten van de primaire uitkomst zijn weergegeven in de ‘league table’ (https://els-jbs-prod-cdn.jbs.elsevierhealth.com/cms/attachment/d32ce678-7ae5-47e7-bdc7-e0950f0e3682/gr3.jpg). Links onder de resultaten van de netwerk meta-analyse van de antipsychotica. De significante resultaten zijn vet aangegeven. Rechtsboven de directe vergelijkingen van antipsychotica voor zover beschikbaar.

Beperkingen onderzoek vermeld?

Deze zijn vermeld. In dit onderzoek kwam één antipsychoticum naar voren als effectiever dan de andere antipsychotica. De auteurs vermelden echter als beperking dat er voor dit specifieke antipsychoticum geen directe vergelijking met placebo beschikbaar is en het resultaat dus alleen berust op indirecte vergelijkingen. Een andere beperking is dat er meer gerandomiseerde onderzoeken beschikbaar waren voor de nieuwere dan voor de oudere antipsychotica. Beide beperkingen zijn duidelijk af te leiden uit het getoonde grafische netwerk (https://els-jbs-prod-cdn.jbs.elsevierhealth.com/cms/attachment/08bf1b72-09dc-4f77-a771-c31a0fea3934/gr1.jpg).

Fondsen vermeld?

De (publieke) fondsen gebruikt voor financiering van het artikel zijn vermeld.

 

Cochrane Handbook for systematic reviews of interventions

Cochrane is een internationaal netwerk van personen die werkzaam zijn in de gezondheidszorgsector of op het gebied van medisch onderzoek. Het netwerk heeft als doel de enorme hoeveelheid medische onderzoeksresultaten beschikbaar te stellen voor het nemen van gefundeerde beslissingen inzake gezondheid. Het netwerk, voorheen bekend onder de naam 'The Cochrane Collaboration', werd opgericht in 1993 in Oxford en telde in 2018 ruim 11.000 leden en meer dan 30.000 medewerkers uit meer dan 130 landen. Cochrane is een non-profitorganisatie, die geen commerciële sponsoring accepteert om belangenverstrengeling te vermijden. De publicaties van het Cochrane-netwerk evalueren medisch-wetenschappelijk onderzoek op basis van wetenschappelijk bewijs, met onder meer meta-analyses van gecontroleerde klinische onderzoeken. De Cochrane-reviews staan wereldwijd hoog aangeschreven. Cochrane geeft het ‘Cochrane Handbook for systematic reviews of interventions’ uit. Hoofdstuk 11 van het Handbook is speciaal gewijd aan netwerk meta-analyses: ‘Undertaking network meta-analyses’. Het Handbook is vrij toegankelijk op internet.9

Rapportage volgens PRISMA

PRISMA (‘Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-analyses’) voor systematic reviews en meta-analyses bestaat al lange tijd.20 Voor netwerk meta-analyses is er een extensie van PRISMA gepubliceerd.10 In een uitgebreide checklist staan 32 punten die een goede netwerk meta-analyse idealiter zou moeten bevatten (tabel 3). Vijf van deze punten, die voorafgegaan worden door ‘S’, zijn specifiek voor een netwerk meta-analyse. De overige 27 punten gelden ook voor gewone meta-analyses. In de appendix van het artikel over de extensie van PRISMA worden al deze punten uitgebreid met voorbeelden besproken.

Tabel 3. Controlelijst PRISMA10

Controle lijst PRISMA netwerk meta-analyse

Sectie

Onderwerpen

Titel

1 Titel van onderzoek met daarin vermeld ‘netwerk meta-analyse’

Samenvatting

2 Een gestructureerde samenvatting

Inleiding

3 Rationale voor de netwerk meta-analyse
4 De doelstellingen van het onderzoek

Methoden

5 (verwijzing) naar onderzoeksprotocol
6 Specificatie van de studiekarakteristieken
7 Te gebruiken informatiebronnen
8 De zoekstrategie (zodat deze herhaalbaar is)
9 Omschrijving proces studieselectie
10 Omschrijving proces data verzamelen en extractie
11 Omschrijving variabelen waarvan gegevens worden verzameld
S1 Beschrijving hoe het netwerk is ontwikkeld
12 Beschrijving onderzoek naar risico op bias van individuele studies
13 Beschrijving toe te passen uitkomstmaten (zoals RR of gemiddeld verschil)
14 Beschrijving toe te passen analysemethoden
S2 Beschrijving onderzoek op consistentie
15 Beschrijving onderzoek naar risico op bias tussen de studies
16 Bespreken additionele analyses

Resultaten

17 Geselecteerde studies en reden in/exclusie (flow-diagram)
S3 Tekening structuur netwerk
S4 Samenvatting samenstellende onderdelen netwerk

18 Karakteristieken van alle geïncludeerde studies
19 Risico op bias binnen de studies
20 Resultaten van de individuele studies
21 Synthese van de resultaten
S5 Resultaten van het onderzoek op consistentie
22 Resultaten van het onderzoek op bias tussen de studies
23 Resultaten van additionele analyses

Discussie

24 Samenvatting van het bewijs
25 Beperkingen van de studie
26 Conclusies

Fondsen

27 Beschrijving fondsen


  1. Dekkers OM. Meta-analyse mogelijkheden en beperkingen. Gebu. 2012;46(8):85-92
  2. Dekkers OM. Meta-analysis: Key features, potentials and misunderstandings. Res Pract Thromb Haemost. 2018;2(4):658-663. Published 2018 Oct 3. doi:10.1002/rth2.12153
  3. Faltinsen EG, Storebø OJ, Jakobsen JC, Boesen K, Lange T, Gluud C. Network meta-analysis: the highest level of medical evidence?. BMJ Evid Based Med. 2018;23(2):56-59. doi:10.1136/bmjebm-2017-110887
  4. Thorlund K, Mills EJ. Sample size and power considerations in network meta-analysis. Syst Rev. 2012;1:41. Published 2012 Sep 19. doi:10.1186/2046-4053-1-41
  5. Al Wattar BH, Zamora J, Khan KS. Informing treatment decisions through meta-analysis: to network or not? Evid Based Med. 2017;22(1):12-15. doi:10.1136/ebmed-2016-110599
  6. Rouse B, Cipriani A, Shi Q, Coleman AL, Dickersin K, Li T. Network Meta-analysis for Clinical Practice Guidelines: A Case Study on First-Line Medical Therapies for Primary Open-Angle Glaucoma. Ann Intern Med. 2016;164(10):674-682. doi:10.7326/M15-2367
  7. Rouse B, Chaimani A, Li T. Network meta-analysis: an introduction for clinicians. Intern Emerg Med. 2017;12(1):103-111. doi:10.1007/s11739-016-1583-7
  8. Dias S, Caldwell DM. Network meta-analysis explained. Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed. 2019;104(1):F8-F12. doi:10.1136/archdischild-2018-315224
  9. Higgins JPT, Thomas J, Chandler J, Cumpston M, Li T, Page MJ, Welch VA (editors). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions version 6.0 (updated July 2019). Cochrane, 2019. Chapter 11 Chaimani A, Caldwell DM, Li T, Higgins JPT, Salanti G. Undertaking network meta-analyses. Via: https://training.cochrane.org/handbook/current  Geraadpleegd op 24-05-2020
  10. Hutton B, Salanti G, Caldwell DM, et al. The PRISMA extension statement for reporting of systematic reviews incorporating network meta-analyses of health care interventions: checklist and explanations. Ann Intern Med. 2015;162(11):777-784. doi:10.7326/M14-2385
  11. Veroniki AA, Mavridis D, Higgins JP, Salanti G. Characteristics of a loop of evidence that affect detection and estimation of inconsistency: a simulation study. BMC Med Res Methodol. 2014;14:106. Published 2014 Sep 19. doi:10.1186/1471-2288-14-106
  12. Kovic B, Zoratti MJ, Michalopoulos S, Silvestre C, Thorlund K, Thabane L. Deficiencies in addressing effect modification in network meta-analyses: a meta-epidemiological survey. J Clin Epidemiol. 2017;88:47-56. doi:10.1016/j.jclinepi.2017.06.004
  13. Nikolakopoulou A, Chaimani A, Veroniki AA, Vasiliadis HS, Schmid CH, Salanti G. Characteristics of networks of interventions: a description of a database of 186 published networks. PLoS One. 2014;9(1):e86754. Published 2014 Jan 22. doi:10.1371/journal.pone.0086754
  14. Tonin FS, Borba HH, Leonart LP, et al. Methodological quality assessment of network meta-analysis of drug interventions: implications from a systematic review. Int J Epidemiol. 2019;48(2):620-632. doi:10.1093/ije/dyy197
  15. Cipriani A, Higgins JP, Geddes JR, Salanti G. Conceptual and technical challenges in network meta-analysis. Ann Intern Med. 2013;159(2):130-137. doi:10.7326/0003-4819-159-2-201307160-00008
  16. Mills EJ, Ioannidis JP, Thorlund K, Schünemann HJ, Puhan MA, Guyatt GH. How to use an article reporting a multiple treatment comparison meta-analysis. JAMA. 2012;308(12):1246-1253. doi:10.1001/2012.jama.11228
  17. Chaimani A, Salanti G, Leucht S, Geddes JR, Cipriani A. Common pitfalls and mistakes in the set-up, analysis and interpretation of results in network meta-analysis: what clinicians should look for in a published article. Evid Based Ment Health. 2017;20(3):88-94. doi:10.1136/eb-2017-102753
  18. Huhn M, Nikolakopoulou A, Schneider-Thoma J, et al. Comparative efficacy and tolerability of 32 oral antipsychotics for the acute treatment of adults with multi-episode schizophrenia: a systematic review and network meta-analysis [published correction appears in Lancet. 2019 Sep 14;394(10202):918]. Lancet. 2019;394(10202):939-951. doi:10.1016/S0140-6736(19)31135-3
  19. National Institute for Health Research. International Prospective Register of systematic reviews. Via: https://www2.le.ac.uk/library/find/databases/p/Prospero Geraadpleegd op 24-07-2020
  20. Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG; PRISMA Group. Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: the PRISMA statement. J Clin Epidemiol. 2009;62(10):1006-1012. doi:10.1016/j.jclinepi.2009.06.005

Auteurs

  • dr Leo M.L. Stolk, ziekenhuispotheker n.p., klinisch farmacoloog n.p.