Kruidenmiddelen tegen aspecifieke mictieklachten bij mannen

Achtergrond. Voor de behandeling van aspecifieke mictieklachten bij mannen zijn diverse zelfzorgmiddelen in de handel. Eén daarvan is een fytotherapeuticum, het extract van de bessen van de Amerikaanse ’saw palmetto’ ofwel zaagbladpalm Serenoa repens. In Nederland is het middel onder meer verwerkt in Sabal simplex Zonnegoud en Prostaforce Med A. Vogel. Hoe het middel zou werken is niet bekend. Onderzoekers wilden weten wat de balans is van werkzaamheid en bijwerkingen van S. repens bij mannen met benigne prostaathyperplasie.1 In Gebu 2013; 47: 39-46 is aandacht besteed aan aspecifieke mictieklachten (lower urinary tract symptoms (LUTS)) bij mannen. De theorie dat benigne prostaathyperplasie de oorzaak voor deze klachten is, is grotendeels verlaten.

Methode. Er werd een systematisch literatuuroverzicht gemaakt van gerandomiseerde onderzoeken waarin de werkzaamheid en bijwerkingen van S. repens als mono- of combinatietherapie bij mannen met symptomatische benigne prostaathyperplasie werd onderzocht.1 De minimale gebruiksduur diende vier weken te zijn en het middel diende vergeleken te zijn met placebo of andere interventies. Uitkomstmaten dienden ook klinische, zoals urologische symptoomscores, te omvatten. De primaire uitkomstmaat van het onderzoek was de urologische symptoomscore.
Resultaat. Er werden 32 gerandomiseerde onderzoeken met in totaal 5.666 mannen gevonden waarin de werkzaamheid en/of bijwerkingen van S. repens waren onderzocht. De meeste onderzoeken hadden een gering aantal patiënten, een korte vervolgduur en richtten zich primair op urologische uitkomstmaten. Twee gerandomiseerde placebogecontroleerde onderzoeken, van voldoende kwaliteit, met in totaal 582 mannen (duur 72 en 52 wk.) bevatten gegevens op het eindpunt urologische symptoomscore. S. repens bleek niet beter dan placebo in het verminderen van aspecifieke mictieklachten (gem. verschil 0,25 pt. [95%BI= -0,58-1,07] op de vragenlijst van de ’American Urological Association’ (schaal 0-35), identiek aan de Internationale Prostaat Symptoom Score (IPSS) (Gebu 2013; 47: 39-46)). In één van die onderzoeken werd de klinische respons bepaald, gedefinieerd als een verbetering van de symptomen met ten minste drie punten, en deze verschilde niet tussen mannen die S. repens of placebo gebruikten (resp. 42,6 en 44,3%). Ook in een dubbele of drievoudige dosering bleek het middel niet werkzamer dan placebo. Op andere uitkomstmaten, zoals nycturie en prostaatgrootte, waren er eveneens geen significante verschillen met placebo. Er waren weinig bijwerkingen van S. repens en deze waren licht van aard en statistisch niet-significant verschillend van placebo.
Conclusie onderzoekers.S. repens, ook in dubbele of drievoudige dosering, werkt niet beter dan placebo in het verminderen van symptomen van benigne prostaathyperplasie.

Plaatsbepaling
Dit is de vijfde versie van dit systematische literatuuroverzicht. In de versies uit 1998, 2000 en 2002 werd geconcludeerd dat S. repens een lichte verbetering gaf van urologische klachten bij mannen met benigne prostaathyperplasie. De auteurs geven nu, evenals in de versie van 2008, aan dat die conclusie was gebaseerd op kortetermijnonderzoeken, onderzoeken met te weinig statistische zeggingskracht en op onderzoeken waarin gebruik werd gemaakt van niet-gevalideerde symptoomscorelijsten. Met de thans ter beschikking staande twee gerandomiseerde onderzoeken uit 2006 en 2012 met lange vervolgduur en voldoende kwaliteit, is de conclusie gewijzigd: S. repens werkt niet beter dan placebo. Overigens is niet bekend of dit kruidenmiddel interacties heeft met geneesmiddelen (Gebu 2012; 46: 37-41). Ofschoon de auteurs het bijwerkingenpatroon van S. repens niet verschillend achten van placebo, zijn er in de literatuur casuïstische mededelingen over ernstige bijwerkingen gepubliceerd die werden toegeschreven aan het gebruik van S. repens: bloedingen, leverbeschadigingen en pancreatitis.2-4 In Gebu 2013; 47: 39-46 is aangegeven dat het beloop van aspecifieke mictieklachten bij mannen vrij gunstig is. Medicamenteuze behandeling moet over het algemeen worden ontraden en dient te worden beschouwd als een placebotherapie met een risico op bijwerkingen.


1. Tacklind J, et al. Serenoa repens for benign prostatic hyperplasia. Cochrane Database Syst Rev 2012; CD001423.
2. Lapi F, et al. Acute liver damage due to Serenoa repens: a case report. Br J Clin Pharmacol 2010; 69: 558-560.
3. Jibrin I, et al. Saw palmetto-induced pancreatitis. South Med J 2006; 99: 611-612.
4. Aronson JK, et al(red.). Meyler’s side effects of herbal medicines. Amsterdam: Elsevier, 2009.

Auteurs

  • dr D. Bijl