Het risico van borstkanker en postmenopauzale hormoonsubstitutie

Over de afweging van de voor- en nadelen van hormoonsubstitutie tijdens en na de menopauze bestaat geen consensus. Oorspronkelijk werd deze substitutie alleen aanbevolen om menopauzale symptomen, zoals opvliegers, te verlichten. Daarna is gewezen op de mogelijkheid dat hormonen hart- en vaatziekten en osteoporose kunnen voorkómen. Hiertegenover staan al geruime tijd duidelijke aanwijzingen voor een verhoogd risico van endometrium- en borstkanker. Zo bleek in een patiënt-controle-onderzoek het risico van endometriumcarcinoom tijdens oestrogeengebruik verzesvoudigd te zijn.1 De toevoeging van progestagenen voorkomt dit in hoge mate. Er zijn echter steeds meer onderzoeken waaruit blijkt dat dit niet geldt voor het risico van borstkanker. Een Deens patiënt-controle-onderzoek toonde een relatief risico op borstkanker aan van 1,4 voor het gecombineerd gebruik van oestrogenen en progestagenen ten opzichte van vrouwen die geen hormonen gebruikten.2 Een Zweeds prospectief onderzoek liet zelfs een relatief risico zien van 4,4 voor het langdurig gebruik van de hormooncombinatie.3 Een vorig jaar gepubliceerd, veel groter en langer durend prospectief cohortonderzoek bevestigt nu deze resultaten.4 Van 1976-1992 werd bij een groep van 121.700 verpleegsters van 30-55 jaar de samenhang onderzocht tussen het hormoongebruik en het ontstaan van borstkanker (tab. 1).


Het risico van borstkanker was bij hormoongebruik gedurende minstens vijf jaar significant verhoogd. Dit gold zowel voor alleen geconjugeerde oestrogenen (1,31) als voor de combinatie oestrogeen + progestageen (1,41). De risico's verschilden overigens onderling niet significant. Voorts bleek het risico toe te nemen met de leeftijd (tab. 2)


Bij vrouwen die gedurende vijf jaar of langer hormonen gebruikten was het risico het grootst (1,71) in de leeftijdsgroep van 60-64 jaar. Tenslotte was het opvallend dat de risicoverhoging twee jaar na beëindiging van het hormoongebruik geheel was verdwenen.4
Er is nog steeds een grote behoefte aan prospectief onderzoek naar het netto-effect van hormoonsubstitutie bij postmenopauzale vrouwen. Uitgaande van verschillende risicofactoren dient daarbij in ieder geval het effect te worden onderzocht op overgangsklachten, osteoporose, cardiovasculaire ziekten en borstkanker. Onlangs zijn opnieuw enkele delen van de puzzel op hun plaats gelegd. Zo zijn recent interessante resultaten gepubliceerd die eveneens afkomstig waren uit het prospectieve cohortonderzoek onder verpleegsters.5 Hieruit bleek dat het postmenopauzale gebruik van oestrogenen + progestagenen het risico van hart- en vaatziekten ongeveer halveerde ten opzichte van niet gebruik.5 Een ander onderzoek onder 1.282 oudere vrouwen liet zien dat het postmenopauzale gebruik van oestrogenen samenhing met een geringer risico om de ziekte van Alzheimer te krijgen.6 In komende nummers besteden we nader aandacht aan deze bevindingen.

Het hier besproken onderzoek bevestigt de eerdere aanwijzingen dat het gebruik van oestrogenen + progestagenen door postmenopauzale vrouwen het risico van borstkanker verhoogt. Dit gebeurt voornamelijk bij vrouwen boven de 55 jaar die gedurende vijf jaar of langer een hormoontherapie volgen.



1. Antures CMF, Stolley PD, Rosenshein NB et al. Endometrial cancer and estrogen use: report of a large case-control study. N Engl J Med 1979; 300: 9-13.
2. Ewertz M. Influence of non-contraceptive exogenous and endogenous sex hormones on breast cancer risk in Denmark. Int J Cancer 1988; 42: 823-828.
3. Bergkvist L, Adami HO, Persson I, Hoover R, Schairer C. The risk of breast cancer after estrogen and estrogen-progestin replacement. N Engl J Med 1989; 321: 293-297.
4. Colditz GA, Hankinson SE, Hunter DJ, Willett WC, Manson JE, Stampfer MJ et al. The use of estrogens and progestins and the risk of breast cancer in postmenopausal women. N Engl J Med 1995; 332: 1589-1593.
5. Grodstein F, Stampfer MJ, Manson JE, Colditz GA, Willett WC, Rosner B et al. Postmenopauzal estrogen and progestin use and the risk of cardiovascular disease. N Engl J Med 1996; 335: 453-461.
6. Tang M-X, Jacobs D, Stern Y, Marder K, Schofield P, Gurland B et al. Effect of oestrogen during menopause on risk and age at onset of Alzheimer's disease. Lancet 1996; 348: 429-432