Aristolochia: na nierfalen nu ook kanker

In het kader van een vermageringskuur werden tussen 1990 en 1992 aan 105 Belgische vrouwen behalve eetlustremmers ook twee Chinese kruiden gegeven. Men veronderstelde dat deze Stephania tetrandra en Magnolia officinalis bevatten. In werkelijkheid bevatte het preparaat Aristolochia fangchi. Deze plant bevat aristolochiazuur, een stof met nefrotoxische en carcinogene eigenschappen. Verwisseling is niet verwonderlijk omdat de Chinese namen van S. tetrandra en A. fangchi gelijksoortig klinken. Bovendien bestaat er nauwelijks controle op de samenstelling van geneeskrachtige kruidenextracten en voedingssupplementen. In 1993 ontstond bij 44 van deze vrouwen terminaal nierfalen door snel progressief fibroserende interstitiële nefritis.1 Nadat bij een niertransplantatie een urotheelcarcinoom was gevonden bij één van de vrouwen, werd men zich bewust van het risico van kanker. Men adviseerde om bij de overige 43 vrouwen met nierfalen preventief nefro-ureterectomie te verrichten, hetgeen bij 39 vrouwen ook gebeurde. Bij 18 vrouwen werd een urotheelcarcinoom gevonden en bij 19 van hen waren er premaligne afwijkingen, vooral proximaal in het nierbekken en de ureter. De nieren toonden afwijkingen die kenmerkend zijn voor blootstelling aan aristolochiazuur. Het risico van kanker bleek dosisafhankelijk te zijn.2 3
De relatie tussen het gebruik van A. fangchi en het optreden van nierinsufficiëntie, met beschrijving van kleinere patiëntenseries, was ook elders opgemerkt en leidde in 1999 tot een verbod van import en verkoop in België, Engeland, Canada, Australië en Duitsland. In de VS werd recent door de Food and Drug Administration (FDA) een waarschuwing gestuurd aan alle artsen en importeurs.4 5 Ook in Nederland was al van bevoegde zijde gewaarschuwd. Dit leidde echter niet tot een officieel verbod, vermoedelijk omdat er nog geen gevallen waren gemeld.6 Thans wordt een verbod voorbereid op kruiden die schadelijk zijn voor de gezondheid, en worden eisen gesteld aan de etikettering van kruidenpreparaten. Tevens zullen de handelaren beweringen over de werking en eigenschappen van de preparaten moeten kunnen onderbouwen met objectieve gegevens.7
De pijpbloemfamilie (Aristolochiaceae) kent in het geslacht Aristolochia zeshonderd soorten die aristolochiazuur bevatten. In Nederland zijn het meest bekend de in het wild voorkomende pijpbloem (A. clematitis), de moffenpijp (A. sipho) en de gekweekte klimplant A. macrophylla. Ook het plantengeslacht A. sarum bevat een aantal soorten die aristolochiazuur bevatten. Het probleem voor de consument is dat in losse Chinese kruiden of kruidenmengsels een verwisseling of verontreiniging met Aristolochia niet is uitgesloten doordat de Chinese nomenclatuur uiterst ondoorzichtig is. Recent heeft de FDA daarom een lijst gepubliceerd met de namen van meer dan tachtig planten die mogelijk aristolochiazuur bevatten.8 Deze lijst is op de Gebu-website opgenomen: www.geneesmiddelenbulletin.nl.

Conclusie

Zolang plantaardige gezondheidsproducten en voedingssupplementen, die als gezonde substanties uit de natuur worden beschouwd, niet aan dezelfde strikte regels worden onderworpen als reguliere geneesmiddelen, kunnen deze producten beter niet worden gebruikt. Artsen dienen bij het afnemen van de anamnese te vragen naar het gebruik van kruidenpreparaten, zeker indien het een niet te verklaren nierfunctiestoornis of urotheelcarcinoom betreft.



1. Vanherweghem JL, et al. Rapidly progressive interstitial renal fibrosis in young women: association with slimming regimen including Chinese herbs. Lancet 1993; 341: 387-391.
2. Nortier JL, et al. Urothelial carcinoma associated with the use of a Chinese herb. N Engl J Med 2000; 342: 1686-1692.
3. Kessler DA. Cancer and herbs [commentaar]. N Engl J Med 2000; 342: 1742-1743.
4. FDA/CFSAN. Letter to Health Care Professionals. FDA Concerned about botanical products, including dietary supplements, containing Aristolochic acid. 5 juni 2000. http://vm.cfsan.fda.gov/~dms/ds-botl2.html.
5. FDA/CFSAN. Letter to industry. FDA Concerned about botanical products, including dietary supplements, containing Aristolochic acid. 5 juni 2000. http://vm.cfsan.fda.gov/~dms/ds-botl1.html.
6. Smet PA de. Verbod op Aristolochia ook in Nederland zinvol. Pharm Weekbl 1999; 134: 1174-1175.
7. Wet voor veiliger kruidenpreparaat. Den Haag: ANP, 14 juli 2000.
8. FDA/CFSAN. Listing of botanical ingredients of concern. 2 juni 2000. http://vm.cfsan.fda.gov/~dms/ds-bot2.html.