Statinen: herbezinning over werkzaamheid en bijwerkingen in verband met nieuwe diabetes mellitus

Achtergrond. Het New England Journal of Medicine (NEJM) wilde zich opnieuw bezinnen op het gebruik van statinen in verband met de verhoogde kans op het ontstaan van diabetes mellitus. In de rubriek 'Perspective' wordt hieraan een beschouwing gewijd.1
Cardiovasculaire aandoeningen zijn de belangrijkste complicaties en doodsoorzaken bij patiënten met diabetes mellitus type 2. Het is aangetoond dat bij personen die een acuut coronair syndroom hebben doorgemaakt of andere risicofactoren voor coronaire aandoeningen hebben, statinen het risico op cardiovasculaire sterfte en sterfte ongeacht de oorzaak, revascularisatie-ingrepen en CVA’s verlagen. In een recente meta-analyse werden 21 onderzoeken met 129.526 deelnemers samengevat, gericht op zowel primaire als secundaire preventie met statinen in hoge doseringen (=2 maal Defined Daily Dose (DDD)) met als doel de LDL-cholesterolconcentratie meer te verlagen dan met standaarddoseringen.2 Het resultaat liet een vermindering zien van het absolute risico op enig groot vasculair incident van 3,6% naar 2,8% bij gebruik van een statine in vergelijking met placebo.2 In een andere meta-analyse met 14 gerandomiseerde onderzoeken werden in totaal 18.686 patiënten met diabetes mellitus type 1 en 2 en 71.370 zonder diabetes mellitus, al dan niet met additionele cardiovasculaire risicofactoren, gedurende gemiddeld 4,3 jaar gevolgd.3 Hieruit kwam naar voren dat het relatieve risico op ernstige vasculaire incidenten door behandeling met statinen in gelijke mate met 21% verminderde bij patiënten met diabetes mellitus type 2 en bij patiënten zonder diabetes mellitus.3 Uit dezelfde meta-analyse bleek dat het gebruik van een statine over diezelfde periode van 4,3 jaar, waarin een verlaging van de LDL-cholesterolconcentratie met 1 mmol/l was bereikt, de sterfte bij patiënten met diabetes mellitus met 9% en bij mensen zonder diabetes mellitus met 13% deed dalen.3

Diabetes mellitus. Hoe vaak ontstaat nieuwe diabetes mellitus tijdens een behandeling met een statine? In een 1,9 jaar durend onderzoek vond men bij patiënten met een betrekkelijk laag cardiovasculair risico in de met rosuvastatine (Crestor®) behandelde groep een 25% hogere kans op nieuwe diabetes mellitus.4 Een grote meta-analyse met zes gerandomiseerde onderzoeken en in totaal 57.593 patiënten die gemiddeld 3,9 jaar werden gevolgd, kwam veel lager uit met een toename van het relatieve risico van 13%.5 Een andere meta-analyse met 91.140 deelnemers kwam uit op een toename van 9%, en de auteurs berekenden daaruit dat vier jaar behandelen van 255 patiënten één extra geval van diabetes mellitus veroorzaakt, maar tevens 5,4 vasculaire incidenten voorkomt.6 Uit alle gegevens kan worden geconcludeerd dat de toename van het risico op nieuwe diabetes mellitus voor de gehele klasse statinen geldt en dosisafhankelijk is. Dat risico (odds ratio) is 12% hoger bij een hoge statinedosering dan bij een standaarddosering, maar wel met 16% meer vermindering van cardiovasculaire incidenten.7 Daarbij kan men zich afvragen of beide risico’s voor elke patiënt even zwaar zullen wegen.

Ontstaanswijze. In genetisch onderzoek kon geen associatie worden aangetoond tussen het LDL-cholesterolmetabolisme en diabetes mellitus type 2. Celonderzoek suggereerde een verminderde insulinesecretie door de ß-cel bij statinegebruik, maar er zijn ook aanwijzingen voor perifere insulineresistentie met juist hogere insulineconcentraties. Het lijkt dat statinen de aandoening manifest maken bij personen die toch al diabetes mellitus zouden krijgen.

Consequentie. De gunstige effecten van statinen wegen nog altijd ruimschoots op tegen het verhoogde risico op diabetes mellitus. De meeste onzekerheid geldt het gebruik van statinen voor primaire preventie bij patiënten met een relatief laag cardiovasculair risico. In ieder geval zal bij de risicopopulatie, zoals patiënten met een hoge ’Body Mass Index’ (BMI), hypertensie, een hogere nuchtere bloedglucoseconcentraties en hypertriglyceridemie, vaker een nuchtere bloedglucoseconcentratie moeten worden bepaald, en tevens extra worden gelet op macro- en microvasculaire complicaties op de lange termijn.

Conclusie. Vooralsnog geldt dat bij patiënten met dyslipidemie die statinen gebruiken het risico op het ontstaan van diabetes mellitus niet opweegt tegen de vermindering van het risico op cardiovasculaire incidenten. Dat lijkt in elk geval te gelden voor patiënten met hoge risico’s en bij patiënten met lage risico’s zullen de gegevens met de patiënt moeten worden besproken. Cardiovasculaire aandoeningen zijn de belangrijkste oorzaak voor levensverkorting en kwaliteitsvermindering van het leven bij patiënten met diabetes mellitus. Statinen zijn de werkzaamste middelen om dat tegen te gaan.


1. Goldfine AB. Statins: Is It Really Time to Reassess Benefits and Risks? N Engl Med 2012; 366: 1752-1755.
2. Cholesterol Treatment Trialists’ (CTT) Collaborators. Efficacy and safety of more intensive lowering of LDL cholesterol: a meta-analysis of data from 170.000 participants in 26 randomised trials. Lancet 2010; 376: 1670-1681.
3. Cholesterol Treatment Trialists’ (CTT) Collaborators. Efficacy of cholesterol-lowering therapy in 18.686 people with diabetes in 14 randomised trials of statins: a meta-analysis. Lancet 2008; 371: 117-125.
4. Ridker PM, et al. Rosuvastatin to prevent vascular events in men and women with elevated C-reactive protein. N Engl J Med 2008; 359: 2195-2207.
5. Raipathal SN, et al. Statin therapy and risk of developing type 2 diabetes: a meta-analysis. Diabetes Care 2009; 32: 1924-1929.
6. Sattar N, et al. Statins and risk of incident diabetes: a collaborative meta-analysis of randomised statin trials. Lancet 2010; 375: 735-742.
7. Preiss D, et al. Risk of incident diabetes with intensive-dose compared with moderate-dose statin therapy: a meta-analysis. JAMA 2011; 305: 2556-2564.

Auteurs

  • dr A.J.F.A. Kerst