Medicamenteuze behandeling van primair syndroom van Sjögren


onder medeverantwoordelijkheid van de redactiecommissie

De meeste patiënten met het syndroom van Sjögren presenteren zich met klachten van droge ogen en een droge mond. Bij deze systemische auto-immuunaandoening die doorgaans geen ernstig beloop heeft, kan aandacht worden besteed aan niet-medicamenteuze adviezen, bijvoorbeeld op het gebied van tandheelkundige zorg. Daarnaast kunnen speekselsubstituten en kunsttranen worden toegepast en is de werkzaamheid van diverse geneesmiddelen onderzocht (Gebu 2012; 46: 97-101).

 


Het syndroom van Sjögren is een systemische auto-immuunaandoening gekenmerkt door klachten van droge ogen (keratoconjunctivitis sicca) en een droge mond (xerostomie) gerelateerd aan een verminderde afscheiding van tranen en speeksel, het zogenoemde siccasyndroom.1 Het syndroom van Sjögren is één van de frequentst voorkomende auto-immuunaandoeningen. Exacte gegevens over de incidentie en prevalentie in Nederland ontbreken echter, omdat uiteenlopende criteria voor de diagnose worden gebruikt. Als het siccasyndroom zich ontwikkelt bij een persoon die eerder geen auto-immuunaandoening had, spreekt men van het primaire syndroom van Sjögren. Hierbij kunnen zich in de loop van de tijd ook klachten buiten de speeksel- en traanklieren ontwikkelen, zoals gewrichtsklachten en vermoeidheid. Het syndroom van Sjögren kan ook secundair ontstaan bij een andere auto-immuunaandoening, zoals reumatoïde artritis of systemische lupus erythematodes.1 2 Dit artikel beperkt zich tot het primaire syndroom van Sjögren.
In dit artikel worden achtereenvolgens besproken de pathofysiologie, het klinische beeld en de diagnose, de niet-medicamenteuze en medicamenteuze behandeling, en ten slotte volgt een plaatsbepaling.

 


Pathofysiologie. De verminderde vochtproductie van de exocriene klieren hangt samen met een ontsteking gekenmerkt door een infiltraat van T-lymfocyten en een overmatige activiteit van B-lymfocyten.1
Klinisch beeld en diagnose. Door de verminderde vochtproductie van de exocriene klieren staan klachten van het siccasyndroom op de voorgrond. De meeste patiënten presenteren zich met klachten van droge ogen, wazig zien of met een zandkorrelgevoel in de ogen. Daarnaast komt een droge mond (xerostomie), met name ’s nachts, veel voor. Klachten van droogheid kunnen ook buiten de speeksel- en traanklieren voorkomen, bijvoorbeeld in de vagina en van de huid. Voorts zijn er klachten van algemene aard, zoals vermoeidheid, en afwijkingen die ook bij andere auto-immuunaandoeningen kunnen passen, zoals gewrichtspijn.1 Bovendien kan zich een lymfoom ontwikkelen. Voor de diagnose bestaat geen gouden standaard. In de praktijk kan deze worden gesteld op basis van het klinisch beeld, eventueel aangevuld met onderzoek naar infiltraten van lymfocyten in een speekselklierbiopt of onderzoek naar circulerende autoantilichamen.1 Bij de meeste patiënten heeft het syndroom van Sjögren geen ernstig beloop,1 maar de klachten kunnen in het dagelijks leven als zeer hinderlijk worden ervaren.

 


Algemeen. Het is van belang aandacht te besteden aan niet-medicamenteuze adviezen op het gebied van tandheelkundige zorg en maatregelen om de speekselproductie te stimuleren, zoals onder meer beschreven in de Farmacotherapeutische richtlijn ’Xerostomie’ van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).3 Deze adviezen zijn overigens niet onderbouwd met gegevens uit wetenschappelijk onderzoek, maar berusten vooral op pathofysiologische overwegingen.2 3
Mondhygiëne. Een adequate mondhygiëne is zeker bij patiënten met het syndroom van Sjögren van belang omdat zij vanwege xerostomie een verhoogd risico hebben op cariës en infecties.3 Het interdentaal reinigen met tandenstokers en frequente controle door een tandarts en mondhygiënist is dan aangewezen.3 Verder kan worden geadviseerd drie tot viermaal per dag te poetsen met een fluoridetandpasta, te spoelen met een fluoridemondspoeling en een neutrale fluoridegel aan te brengen op de tanden. Verzorging van de lippen met vaseline kan helpen tegen uitdroging.
Stimuleren speekselproductie. Ter bestrijding van klachten van xerostomie wordt geadviseerd meermalen per dag kleine hoeveelheden water te drinken, ofschoon dit slechts kort de mond bevochtigt, en tijdens het eten van met name droog voedsel regelmatig te drinken om het voedsel gemakkelijker door te kunnen slikken. Roken en het gebruik van alcohol worden ontraden vanwege mogelijke verergering van de klachten. Het kauwen en eten van zure producten, evenals het kauwen van suikervrije kauwgom, stimuleert de speekselproductie, maar men dient hiermee terughoudend te zijn bij patiënten met eigen tanden vanwege het risico op tanderosie. Geneesmiddelen, zoals anticholinergica en tricyclische antidepressiva, die xerostomie kunnen veroorzaken, dienen zo mogelijk te worden gestaakt of te worden vervangen door andere geneesmiddelen die dit effect niet hebben.
Punctumocclusie. Punctumocclusie ofwel het afsluiten van het traanafvoersysteem naar de neus ter voorkoming van uitdroging van het oog, wordt in de praktijk wel eens toegepast bij patiënten met ernstig droge ogen. Werkzaamheid hiervan kan niet worden onderbouwd met gegevens uit gerandomiseerd onderzoek.4

 


Algemeen. Als speekselsubstituut, ook wel kunstspeeksel genoemd, is een mondspray op basis van mucine geregistreerd.5 Er zijn diverse lokale middelen geregistreerd als vervangmiddel voor tranen, namelijk oogdruppels en ooggels met als voornaamste bestanddelen carbomeer, carmellose, hyprolose, hypromellose, methylcellulose en povidon en combinaties van dextran/hypromellose en paraffine/vaseline/wolvet. Een aantal van deze middelen behoort tot de zelfzorgmiddelen die zonder recept verkrijgbaar zijn.
Het is niet duidelijk wanneer het best kan worden overgestapt van een niet-medicamenteuze behandeling of een behandeling met een speekselsubstituut of kunsttranen naar een systemische behandeling. In de praktijk kan dit in overleg met de patiënt worden overwogen als de niet-medicamenteuze adviezen en speekselsubstituten of kunsttranen onvoldoende effect sorteren. Het is van belang dat patiënten worden geïnstrueerd hoe de speekselsubstituten en kunsttranen te gebruiken. Voor de systemische behandeling van het primaire syndroom van Sjögren is alleen pilocarpine geregistreerd.6 Er zijn onderzoeken verricht met de zogenoemde ’biologicals’, namelijk de interleukine-1-receptorantagonist anakinra, de tumornecrosefactor (TNF)-α-antagonisten etanercept en infliximab en het tegen B-lymfocyten gerichte monoklonale antilichaam rituximab. Voorts zijn andere geneesmiddelen onderzocht, waaronder azathioprine, hydroxychloroquine, interferon alfa-2a en prednison. Van al deze middelen wordt aangenomen dat ze aangrijpen op het ontstekingsproces bij het syndroom van Sjögren. In al deze gevallen gaat het om een toepassing buiten de geregistreerde indicatie (off label). Als deze middelen worden voorgeschreven, dient de arts de volledige verantwoordelijkheid voor deze keuze te aanvaarden. Dit betekent dat de arts de patiënt hierover uitgebreid moet informeren en moet toelichten dat de balans van werkzaamheid en bijwerkingen onbekend is bij de beoogde toepassing. Voorts moet hij schriftelijke toestemming krijgen van de patiënt (informed consent) (Gebu 2000; 34: 139-147).
Achtereenvolgens zullen de speekselsubstituten en kunsttranen en de andere systemische geneesmiddelen worden besproken voor wat betreft hun werkzaamheid en de belangrijkste bijwerkingen aan de hand van de thans gepubliceerde gerandomiseerde dubbelblinde onderzoeken.
Speekselsubstituten en kunsttranen. Werkzaamheid. Er zijn twee systematische literatuuroverzichten gepubliceerd over de behandeling van xerostomie met onder meer lokale middelen.7 8 In het eerste werd geconcludeerd dat de kwaliteit van de beschikbare gerandomiseerde onderzoeken te gering was om conclusies op te baseren.7 In het andere, dat werd gepubliceerd in de Cochrane-bibliotheek, werden 36 gerandomiseerde direct vergelijkende onderzoeken opgenomen met in totaal 1.597 patiënten.8 Vanwege de zeer uiteenlopende interventies, vergelijkingen en uitkomstmaten (bv. mate of duur van verbetering klachten, tevredenheid patiënt), kon slechts van enkele uitkomstmaten een kwantitatieve analyse worden verricht. De auteurs concluderen dat er geen sterk bewijs is voor werkzaamheid van lokale therapie ter vermindering van de symptomen van xerostomie. Ook deze auteurs stellen dat er beter opgezette en uitgevoerde gerandomiseerde onderzoeken nodig zijn om adviezen voor de praktijk op te kunnen baseren.8 Adequaat opgezette gerandomiseerde onderzoeken naar de werkzaamheid van kunsttranen ter behandeling van droge ogen bij patiënten met het syndroom van Sjögren ontbreken.
Bijwerkingen. De voornaamste bijwerking van de mucinemondspray is volgens de productinformatie een branderig gevoel in de mond direct na het gebruik.9 Bij gebruik van kunsttranen kan direct na het indruppelen sprake zijn van wazig zien. Verder kunnen ze irritatie, pijn, jeuk en een branderig gevoel in het oog veroorzaken.5 Kunsttranen kunnen ook een allergische reactie veroorzaken (Gebu 2002; 36: 63-69). Deze kan bijvoorbeeld ontstaan door het conserveermiddel (zie kader hieronder).

Conserveermiddel in oogdruppels.
In Gebu 2002; 36; 63-69 werd aangegeven dat conserveermiddelen in bijvoorbeeld oogdruppels de oorzaak kunnen zijn van allergische of toxische reacties van het cornea-epitheel en -endotheel. Deze conserveermiddelen zitten in de oogdruppels om het risico op contaminatie na het aanbreken van de verpakking te minimaliseren. Van sommige oogdruppels en kunsttranen zijn ook varianten voor eenmalig gebruik beschikbaar zonder conserveermiddel.

Pilocarpine.Algemeen. Pilocarpine is een direct werkend parasympathicomimeticum dat is geregistreerd voor de behandeling van een droge mond en droge ogen bij het syndroom van Sjögren. De geregistreerde dosering is 4 dd 5 mg (tot max. 4 dd 7,5 mg) oraal. Het middel grijpt aan op de muscarinereceptoren en verhoogt zo de speekselproductie.6 In theorie is het middel daarom alleen zinvol toe te passen bij patiënten bij wie de speekselproductie nog is te stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld worden nagegaan door de secretie met zuur of door kauwen te stimuleren.
Werkzaamheid. Er zijn drie placebogecontroleerde dubbelblinde onderzoeken gepubliceerd waarin de werkzaamheid van pilocarpine is onderzocht bij patiënten met het primaire of secundaire syndroom van Sjögren en klachten van een droge mond en droge ogen.10-12 Patiënten die zelf geen speekselproductie meer hadden, werden van deelname uitgesloten. De onderzoeksduur bedroeg 12 weken. In deze onderzoeken was de verandering van de ernst van de klachten het primaire eindpunt. Patiënten gaven op een visueel-analoge schaal (VAS) van 100 mm aan hoe de klachten waren veranderd ten opzichte van het begin van het onderzoek (0 mm = max. klachten, 100 mm = geen klachten). De onderzoekers beschouwden een waarde van <45 mm als een verslechtering, 45 tot 55 geen verbetering en>55 mm als verbetering.10-12
In het eerste onderzoek werden 373 patiënten ingesloten en gerandomiseerd naar een behandeling met pilocarpine 4 dd 2,5 of 5 mg of placebo.10 Bij significant meer patiënten in de groep die pilocarpine 5 mg kreeg, verbeterden de klachten van een droge mond vergeleken met de patiënten in de placebogroep (61 vs. 31%). Dit was ook het geval voor klachten van droge ogen (42 vs. 26%).10 
In het tweede onderzoek werden 256 patiënten gerandomiseerd naar een behandeling met pilocarpine of placebo.11 De patiënten in de pilocarpinegroep kregen de eerste zes weken 4 dd 5 mg en de laatste zes weken 4 dd 7,5 mg. De klachten van een droge mond en droge ogen verbeterden bij significant meer patiënten in de pilocarpine- dan in de placebogroep (resp. 61 vs. 31% en 53 vs. 26%).11
In het derde onderzoek werden 44 patiënten ingesloten en gerandomiseerd naar pilocarpine 4 dd 5 mg of placebo.12 Klachten van een droge mond verbeterden bij 70% in de pilocarpine- en 24% in de placebogroep, een significant verschil.12
Bijwerkingen.
In de eerder beschreven gerandomiseerde onderzoeken kwam transpireren (22-64% vs. 0-7% bij placebo) en een toegenomen mictiefrequentie (9,5-15% vs. 1,6-6%) significant vaker voor bij gebruik van pilocarpine vergeleken met placebo.10-12

Het is van belang dat patiënten worden geïnstrueerd over het gebruik van kunsttranen en speekselsubstituten.

Biologicals. Algemeen. Er zijn enkele kleine gerandomiseerde onderzoeken uitgevoerd waarin de werkzaamheid van anakinra, etanercept, infliximab en rituximab bij deze aandoening zijn onderzocht. Het voornaamste indicatiegebied van anakinra en de TNF-α-antagonisten omvat inflammatoire aandoeningen, zoals reumatoïde artritis. Rituximab is geregistreerd voor de behandeling van verschillende hematologische maligniteiten.5
Werkzaamheid. Anakinra.
Een kortdurend gerandomiseerd dubbelblind en placebogecontroleerd onderzoek werd uitgevoerd bij 26 patiënten met het syndroom van Sjögren om de werkzaamheid van anakinra ter verlichting van vermoeidheidsklachten te onderzoeken.13 Anakinra was na vier weken niet significant werkzamer dan placebo.13
Etanercept. In een 12 weken durend gerandomiseerd dubbelblind onderzoek bij 28 patiënten is de werkzaamheid van etanercept (2 maal per wk. 25 mg subcutaan) vergeleken met placebo.14 De behandeling was werkzaam als er sprake was van een verbetering van tenminste 20% op twee van de drie eindpunten. Twee daarvan waren klinische eindpunten, namelijk klachten van droge mond en droge ogen, gemeten met onder meer een VAS van 100 mm. Het derde eindpunt was de plasmaconcentratie IgG of de bloedbezinkingssnelheid. Bij respectievelijk vijf (36%) en drie patiënten (21%) in de etanercept- en placebogroep was de behandeling werkzaam, een niet-significant verschil.14
Infliximab. 103 patiënten werden in een gerandomiseerd dubbelblind onderzoek behandeld met infliximab (5 mg/kg na 0, 2 en 6 wk.) of placebo en gedurende 22 weken gevolgd.15 De behandeling was werkzaam als na tien weken sprake was van een verbetering van tenminste 30% op een VAS van 100 mm bij twee van de drie eindpunten: gewrichtspijn, vermoeidheid en droogheid van onder meer de mond en ogen. Infliximab was niet-significant werkzamer dan placebo. Bij respectievelijk 27,8 en 26,5% van de patiënten verbeterden twee van de drie eindpunten.15
Rituximab.
Er zijn twee gerandomiseerde onderzoeken gepubliceerd waarin de werkzaamheid van rituximab (1 g i.v. op dg. 1 en 15) werd vergeleken met placebo. Om bijwerkingen te beperken, werd in beide onderzoeken onder meer een corticosteroïde gegeven voorafgaand aan de infusen. In het eerste dubbelblinde onderzoek werden 18 patiënten ingesloten.16 Het primaire eindpunt voor werkzaamheid was een verbetering van vermoeidheidsklachten van tenminste 20% op een VAS van 100 mm na zes maanden. Deze mate van verbetering kwam significant vaker voor in de rituximab- dan in de placebogroep (87,5 vs. 55,6%). Belangrijke beperkingen van dit onderzoek zijn het ontbreken van berekening van de steekproefgrootte en het gebruik van inadequate niet-parametrische statistische toetsen.16
In het tweede onderzoek werden 30 patiënten ingesloten en tot 48 weken gevolgd.17 Het primaire eindpunt voor werkzaamheid was de toename van de gestimuleerde speekselstroom na 12 weken. In de rituximabgroep nam deze significant toe na 12 weken ten opzichte van placebo (0,84 vs. 0,28 ml/min). Dit werd door de onderzoekers als klinisch relevant beschouwd.17
Bijwerkingen. De rapportage van bijwerkingen in de onderzoeken met de biologicals laat te wensen over. Bijwerkingen die werden genoemd waren bijvoorbeeld een voorbijgaande neutropenie,13 reacties op de infusieplaats14 15 en serumziekte, een allergische reactie die ontstaat door het toedienen van een lichaamsvreemd eiwit.16 17 Echter op basis van deze kleine en kortdurende onderzoeken, die niet primair waren opgezet om verschillen in bijwerkingen te onderzoeken, kunnen geen betrouwbare uitspraken hierover worden gedaan. Van deze middelen is uit onderzoek bij andere indicaties bekend dat ze zeer ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken (Gebu 2006; 40: 95-103, Gebu 2008; 42: 13-16, Gebu 2011; 45: 121-128).
Immunomodulantia. Interferon alfa-2a is geregistreerd voor de behandeling van verschillende vormen van kanker.18
Werkzaamheid. In een gerandomiseerd dubbelblind onderzoek bij 497 patiënten werd de werkzaamheid van interferon alfa-2a (3 dd 150 IE) vergeleken met placebo gedurende 24 weken.19 De primaire eindpunten waren droogheid van onder meer de mond en ogen en de gestimuleerde speekselstroom. Werkzaamheid kon niet worden aangetoond op deze primaire eindpunten, maar wel op één van de vele secundaire eindpunten, namelijk de niet-gestimuleerde speekselstroom.19
Bijwerkingen.
Bijwerkingen, waarvan de rapportage in bovenstaand onderzoek onvolledig is, kwamen niet vaker voor in de groep die interferon alfa-2a kreeg.19 Van de toepassing van het middel bij andere indicaties is bekend dat het ernstige bijwerkingen kan veroorzaken, zoals beenmergdepressie of leverfalen.5 20
Overige geneesmiddelen. In kleine onderzoeken met minder dan 20 patiënten werden geen significante verbeteringen gevonden van siccaklachten voor azathioprine, hydroxychloroquine of prednison. Ook van andere geneesmiddelen zoals doxycycline en lamivudine, waarvan wordt verondersteld dat zij mogelijk een ontstekingsremmende werking hebben, zijn gerandomiseerde dubbelblinde onderzoeken gepubliceerd waarin de werkzaamheid is onderzocht maar niet kon worden aangetoond.2

 

Plaatsbepaling

Het syndroom van Sjögren is een systemische auto-immuunaandoening die met name wordt gekenmerkt door klachten van droge ogen (keratoconjunctivitis sicca) en een droge mond (xerostomie). Onderscheiden worden het primaire en secundaire syndroom. Als de klachten zich ontwikkelen bij een persoon die eerder geen auto-immuunaandoening had, spreekt men van het primaire syndroom. Daarnaast kunnen klachten voorkomen, zoals vermoeidheid en gewrichtspijn. De aandoening is doorgaans niet ernstig van aard.
De behandeling begint met niet-medicamenteuze adviezen op het gebied van tandheelkundige zorg in het kader van preventie, evenals maatregelen om de speekselproductie te stimuleren. Voor deze adviezen is onvoldoende bewijs beschikbaar over hun werkzaamheid.
Bij de medicamenteuze therapie kan worden gekozen voor een lokale behandeling met kunsttranen en speekselsubstituten, waarbij een duidelijke gebruiksinstructie van belang is. Daarnaast is onderzoek verricht naar de werkzaamheid van systemische behandelingen. Pilocarpine is, naast enkele varianten van kunsttranen en een speekselsubstituut, als enige systemische middel geregistreerd voor de behandeling van het syndroom van Sjögren. Er zijn aanwijzingen uit gerandomiseerde onderzoeken dat het middel klachten van een droge mond en droge ogen verbetert. Daartegenover staat een verhoogde kans op transpireren en een toegenomen mictiefrequentie. Een beperking van de onderzoeken is de korte onderzoeksduur van 12 weken, waardoor onbekend is wat de langetermijneffecten zijn ten aanzien van de werkzaamheid en bijwerkingen.
De interleukine-1-remmer anakinra, de tumornecrosefactor (TNF)-α-antagonisten etanercept en infliximab, en het monoklonale antilichaam rituximab zijn dure geneesmiddelen waarvan de werkzaamheid bij de behandeling van het syndroom van Sjögren niet of onvoldoende kan worden onderbouwd met de thans beschikbare onderzoeksgegevens. In de gepubliceerde onderzoeken, die vaak van korte duur zijn, waarin kleine aantallen patiënten zijn ingesloten en niet altijd adequate parametrische statistische toetsen worden gebruikt, worden soms ernstige bijwerkingen gemeld. In het Geneesmiddelenbulletin is eerder gemeld dat deze middelen, toegepast bij andere aandoeningen, ernstige bijwerkingen kunnen veroorzaken (Gebu 2006; 40: 95-103, Gebu 2008; 42: 13-16, Gebu 2011; 45: 121-128). Bovendien gaat het hier om toepassingen buiten de geregistreerde indicatie (off label).
Van een aantal andere geneesmiddelen, zoals azathioprine, hydroxychloroquine, interferon alfa-2a en prednison is geen werkzaamheid gevonden in een aantal vaak kleine en kortdurende onderzoeken. Ook hier gaat het om een off-labeltoepassing.
Samengevat kan worden vastgesteld dat van de niet-medicamenteuze en de medicamenteuze behandelmogelijkheden niet of onvoldoende is bewezen dat ze werkzaam zijn bij de behandeling van klachten bij het primaire syndroom van Sjögren. De niet-medicamenteuze tandheelkundige maatregelen kunnen belangrijk zijn ter preventie van cariës en infecties. Voor de meeste onderzoeken met systemische middelen geldt dat niet bekend is of de ingesloten patiënten eerder zijn behandeld met speekselsubstituten of kunsttranen, zodat geen onderbouwde keuze kan worden gemaakt wanneer in de praktijk met een medicamenteuze behandeling dient te worden begonnen.

Trefwoorden: syndroom van Sjögren, kunsttranen, speekselsubstituten, pilocarpine, biologicals, anakinra, etanercept, infliximab, rituximab, immunomodulantia, interferon alfa-2a, azathioprine, hydroxychloroquine, prednison, doxycycline, lamivudine

Tabel. Stof- en merknamen.




1. Stehouwer CDA, Koopmans RP, Meer J van der (red.). Interne geneeskunde. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 2010.
2. Ramos-Casals M, Tzioufas AG, Stone JH, Sisó A, Bosch X. Treatment of primary Sjögren syndrome: a systematic review. JAMA 2010; 304: 452-460.
3. Oltheten JMT. NHG Farmacotherapeutische richtlijn ’Xerostomie’ [document op het internet]. Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Via: http://download.nhg.org/FTP_NHG/standaarden/FTR/Xerostomie_text.html.
4. Holzchuh R, Villa Albers MB, Osaki TH, Igami TZ, Santo RM, Kara-Jose N, et al. Two-year outcome of partial lacrimal punctal occlusion in the management of dry eye related to Sjögren syndrome. Curr Eye Res 2011; 36: 507-512.
5. Informatorium Medicamentorum. ’s-Gravenhage: WINAp/KNMP, 2012.
6. Productinformatie pilocarpine (Salagen®). Via: www.cbg-meb.nl, Geneesmiddeleninformatiebank.
7. Brennan MT, Shariff G, Lockhart PB, Fox PC. Treatment of xerostomia: a systematic review of therapeutic trials. Dent Clin North Am 2002; 46: 847-856.
8. Furness S, Worthington HV, Bryan G, Birchenough S, McMillan R. Interventions for the management of dry mouth: topical therapies. Cochrane Database Syst Rev 2011: CD008934.
9. Productinformatie mucine (Saliva Orthana®), via: www.cbg-meb.nl, Geneesmiddeleninformatiebank.
10. Vivino FB, Al-Hashimi I, Khan Z, LeVeque FG, Salisbury PL 3rd, Tran-Johnson TK, et al. Pilocarpine tablets for the treatment of dry mouth and dry eye symptoms in patients with Sjögren syndrome: a randomized, placebo-controlled, fixed-dose, multicenter trial. P92-01 Study Group. Arch Intern Med 1999; 159: 174-181.
11. Papas AS, Sherrer YS, Charney M, Golden HE, Medsger TA Jr, Walsh BT, et al. Successful Treatment of Dry Mouth and Dry Eye Symptoms in Sjögren’s Syndrome Patients With Oral Pilocarpine: A Randomized, Placebo-Controlled, Dose-Adjustment Study. J Clin Rheumatol 2004; 10: 169-177.
12. Wu CH, Hsieh SC, Lee KL, Li KJ, Lu MC, Yu CL. Pilocarpine hydrochloride for the treatment of xerostomia in patients with Sjögren’s syndrome in Taiwan─a double-blind, placebo-controlled trial. Formos Med Assoc 2006; 105: 796-803.
13. Norheim KB, Harboe E, Gøransson LG, Omdal R. Interleukin-1 inhibition and fatigue in primary Sjögren’s syndrome─a double blind, randomised clinical trial. PLoS One 2012; 7: e30123.
14. Sankar V, Brennan MT, Kok MR, Leakan RA, Smith JA, Manny J, et al. Etanercept in Sjögren’s syndrome: a twelve-week randomized, double-blind, placebo-controlled pilot clinical trial. Arthritis Rheum 2004; 50: 2240-2245.
15. Mariette X, Ravaud P, Steinfeld S, Baron G, Goetz J, Hachulla E, et al. Inefficacy of infliximab in primary Sjögren’s syndrome: results of the randomized, controlled Trial of Remicade in Primary Sjögren’s Syndrome (TRIPSS). Arthritis Rheum 2004; 50: 1270-1276.
16. Dass S, Bowman SJ, Vital EM, Ikeda K, Pease CT, Hamburger J, et al. Reduction of fatigue in Sjögren syndrome with rituximab: results of a randomised, double-blind, placebo-controlled pilot study. Ann Rheum Dis 2008; 67: 1541-1544.
17. Meijer JM, Meiners PM, Vissink A, Spijkervet FK, Abdulahad W, Kamminga N, et al. Effectiveness of rituximab treatment in primary Sjögren’s syndrome: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Arthritis Rheum 2010; 62: 960-968.
18. Productinformatie interferon alfa-2a (Roferon-A®), via: www.cbg-meb.nl, Geneesmiddeleninformatiebank.
19. Cummins MJ, Papas A, Kammer GM, Fox PC. Treatment of primary Sjögren’s syndrome with low-dose human interferon alfa administered by the oromucosal route: combined phase III results. Arthritis Rheum 2003; 49: 585-593.
20. Aronson JK. (red.). Meyler’s side effects of drugs used in cancer & immunology. Amsterdam: Elsevier, 2009.

Auteurs

  • dr P.H.Th.J. Slee